Từ một khu định cư nhỏ bên dòng Saint-Laurent, Montréal từng bước vươn mình thành một đô thị hiện đại, nơi lịch sử, văn hóa Pháp và nhịp sống Bắc Mỹ hòa quyện. Hành trình qua những dấu mốc thời gian sẽ hé mở câu chuyện hình thành và phát triển đầy thú vị của thành phố này.
Montréal là thành phố lớn nhất tỉnh Québec và là thành phố đông dân thứ hai Canada theo điều tra dân số năm 2021. Thành phố nằm trên đảo Montréal, giữa hệ thống sông Saint-Laurent, ở vị trí có ý nghĩa đặc biệt đối với lịch sử giao thương và phát triển đô thị của vùng Québec. Theo dữ liệu của Statistics Canada, Montréal có khoảng 1,72 triệu dân vào năm 2021, trong khi vùng đô thị điều tra dân số Montréal có hơn 4,29 triệu người. Ngày nay, Montréal được biết đến như một trung tâm văn hóa, kinh tế và giáo dục quan trọng của Québec, nhưng diện mạo hiện đại ấy là kết quả của một quá trình phát triển kéo dài nhiều thế kỷ, bắt đầu từ những cộng đồng bản địa sinh sống bên sông Saint-Laurent trước khi người Châu Âu đặt chân đến khu vực này.
Lịch sử Montréal thường được nhắc đến từ năm 1642, khi khu định cư Ville-Marie được thành lập bởi Paul Chomedey de Maisonneuve và Jeanne Mance. Tên gọi “Ville-Marie” mang ý nghĩa “Thành phố của Đức Maria”, phản ánh nguồn gốc tôn giáo của khu định cư Pháp thời kỳ đầu. Tuy nhiên, tên “Montréal” lại có lịch sử lâu đời hơn. Năm 1535, nhà thám hiểm Jacques Cartier đến làng Hochelaga của người Iroquoiens du Saint-Laurent và lên ngọn núi gần đó. Ông đặt tên cho ngọn núi là “Mont Royal”, từ đó hình thành tên gọi “Montréal” về sau. Đến đầu thế kỷ XVIII, tên “Montréal” ngày càng được sử dụng để chỉ cả hòn đảo và khu định cư, trong khi Ville-Marie dần trở thành tên gọi lịch sử. Ngày nay, Ville-Marie vẫn được bảo tồn trong tên của một quận trung tâm Montréal.
Montréal trước khi người Châu Âu đến
Lịch sử Montréal không bắt đầu từ năm 1642. Trước thời kỳ thuộc địa, khu vực đảo Montréal và vùng núi Mont Royal đã có sự hiện diện lâu đời của các cộng đồng bản địa. Những dấu tích khảo cổ cho thấy con người đã xuất hiện tại khu vực này từ hàng nghìn năm trước. Đến thế kỷ XVI, vùng Saint-Laurent là nơi sinh sống của người Iroquoiens du Saint-Laurent, trong đó Hochelaga là một trong những khu định cư được Jacques Cartier ghi nhận. Vị trí của Hochelaga ngày nay vẫn chưa được xác định chắc chắn, nhưng các nguồn lịch sử cho rằng ngôi làng nằm ở khu vực gần sườn Mont Royal.
Vào tháng 10/1535, Jacques Cartier đến Hochelaga và được cư dân địa phương đón tiếp. Ông ghi nhận một cộng đồng khá đông đúc và mô tả vùng đất màu mỡ nằm gần một ngọn núi mà ông đặt tên là Mont Royal. Đây là một trong những khoảnh khắc quan trọng nhất trong lịch sử Montréal, bởi tên gọi gắn với ngọn núi này cuối cùng đã trở thành tên của thành phố. Khoảng năm 1603, Samuel de Champlain quay lại khu vực đảo Montréal nhưng không còn tìm thấy làng Hochelaga. Nguyên nhân khiến cộng đồng Iroquoiens du Saint-Laurent biến mất khỏi khu vực trước thời kỳ định cư Pháp lâu dài vẫn còn được nghiên cứu; các giả thuyết được đưa ra bao gồm chiến tranh, dịch bệnh, biến động môi trường và sự di chuyển, phân tán của các cộng đồng bản địa. Vì vậy, lịch sử Montréal thời kỳ trước thuộc địa không nên được mô tả đơn giản như một khoảng đất “trống” trước khi người Châu Âu đến, mà cần được nhìn nhận như một không gian đã có đời sống và mạng lưới giao lưu của các dân tộc bản địa từ rất lâu.
Ville-Marie – khởi đầu của Montréal thời Pháp
Ngày 18/5/1642 được xem là ngày thành lập Montréal. Paul Chomedey de Maisonneuve cùng Jeanne Mance và những người đồng hành đã xây dựng Ville-Marie bên sông Saint-Laurent với mục tiêu ban đầu mang đậm tính truyền giáo, đồng thời khu định cư nhanh chóng phát triển thành một điểm giao thương quan trọng. Vị trí của Montréal đặc biệt thuận lợi bởi thành phố nằm trên tuyến đường thủy chiến lược nối khu vực Ngũ Đại Hồ với vùng hạ lưu sông Saint-Laurent và Đại Tây Dương. Tuy nhiên, vị trí này cũng khiến khu định cư phải đối mặt với nhiều khó khăn, trong đó có xung đột giữa các nhóm bản địa và áp lực an ninh đối với những cư dân đầu tiên.
Một câu chuyện nổi tiếng gắn với những năm đầu của Ville-Marie liên quan đến Maisonneuve và Mont Royal. Cuối năm 1642, nước sông dâng cao đe dọa khu định cư. Theo truyền thống được các tư liệu lịch sử ghi lại, Maisonneuve đã hứa sẽ dựng một cây thánh giá trên Mont Royal nếu Ville-Marie vượt qua được trận lụt mà không bị phá hủy. Sau khi nước rút, ông thực hiện lời hứa và dựng thánh giá trên núi. Câu chuyện này góp phần tạo nên mối liên hệ biểu tượng lâu dài giữa Mont Royal và lịch sử Montréal. Năm 1663, quyền quản lý lãnh địa Montréal được chuyển cho các Sulpiciens, sau đó quá trình khai phá đất đai, nông nghiệp và mở rộng khu định cư diễn ra mạnh hơn.
Trong thế kỷ XVII và XVIII, Montréal ngày càng trở thành một trung tâm thương mại quan trọng của Nouvelle-France, đặc biệt trong mạng lưới buôn bán lông thú giữa người Pháp và các dân tộc bản địa. Vị trí gần các ghềnh Lachine khiến Montréal trở thành một điểm dừng chiến lược trên tuyến giao thông đường thủy. Thành phố dần hình thành những khu dân cư, đường phố, công trình tôn giáo và các hoạt động thương mại, tạo nền móng cho khu Old Montréal ngày nay. Những lớp lịch sử này vẫn có thể được nhận ra qua mạng lưới đường phố cổ, nhà đá, quảng trường và các công trình tôn giáo còn tồn tại trong khu vực trung tâm lịch sử.
Từ thuộc địa Pháp đến thời kỳ Anh cai trị
Bước ngoặt lớn xảy ra vào năm 1760, khi Montréal rơi vào tay quân đội Anh trong Chiến tranh Bảy năm. Đến Hiệp ước Paris năm 1763, Pháp chính thức nhượng Nouvelle-France cho Anh, mở ra một chương mới trong lịch sử thành phố. Montréal từ một trung tâm thuộc địa Pháp chuyển sang nằm trong Đế quốc Anh, đồng thời trở thành nơi gặp gỡ ngày càng rõ nét giữa cộng đồng nói tiếng Pháp và những nhóm dân cư nói tiếng Anh đến từ Anh, Scotland, Ireland và các vùng khác. Sự giao thoa này về sau trở thành một trong những đặc điểm quan trọng nhất của bản sắc Montréal.
Trong cuối thế kỷ XVIII và đầu thế kỷ XIX, Montréal phát triển nhanh nhờ thương mại, vận tải đường thủy và hoạt động của cảng. Thành phố bắt đầu mở rộng vượt ra ngoài những khu vực từng được bao quanh bởi hệ thống công sự. Đến đầu thế kỷ XIX, các bức tường thành được tháo dỡ, tạo điều kiện để các khu ngoại vi phát triển. Montréal ngày càng mang diện mạo của một thành phố thương mại lớn, với sự xuất hiện của các khu dân cư, kho hàng, xưởng thủ công và những cơ sở kinh doanh mới. Quá trình này đặt nền móng cho bước chuyển từ một thị trấn thuộc địa sang một trung tâm đô thị và công nghiệp quan trọng của Bắc Mỹ.
Kênh đào Lachine và bước ngoặt công nghiệp
Một trong những cột mốc quan trọng nhất trong lịch sử kinh tế Montréal là việc mở kênh đào Lachine vào năm 1825. Công trình này cho phép tàu thuyền vượt qua khu vực ghềnh Lachine và tạo ra tuyến giao thông thuận lợi hơn giữa Montréal với vùng nội địa. Kênh đào nhanh chóng trở thành động lực thúc đẩy thương mại, vận tải và công nghiệp, biến khu vực phía tây nam Montréal thành một trong những vùng công nghiệp quan trọng của Canada.
Sự phát triển của kênh đào kéo theo sự xuất hiện của nhiều nhà máy, xưởng sản xuất, kho hàng và khu dân cư dành cho người lao động. Đường sắt cũng góp phần thúc đẩy quá trình này; năm 1847, tuyến đường sắt đến Lachine được đưa vào hoạt động, tiếp tục củng cố vai trò của Montréal như một đầu mối giao thông. Những khu vực từng gắn với sản xuất và vận chuyển hàng hóa về sau trở thành một phần quan trọng của di sản công nghiệp Montréal. Ngày nay, nhiều đoạn của kênh đào Lachine đã được chuyển đổi thành không gian công cộng, đường đi bộ và xe đạp, tạo nên sự kết nối thú vị giữa lịch sử công nghiệp và đời sống đô thị hiện đại.
Năm 1832, Montréal chính thức được công nhận là một thành phố, đánh dấu một bước tiến quan trọng trong quá trình phát triển thể chế đô thị. Chỉ hơn một thập niên sau, thành phố còn đảm nhận một vai trò đặc biệt trong lịch sử Canada khi trở thành thủ phủ của Province of Canada từ năm 1844 đến năm 1849. Trong thời gian này, nghị viện hoạt động tại khu vực Place D’Youville, nơi từng có chợ Sainte-Anne. Montréal vì thế không chỉ là trung tâm thương mại mà còn trở thành một trung tâm chính trị quan trọng trong giai đoạn hình thành những thiết chế chính quyền hiện đại của Canada.
Năm 1849, tòa nhà nghị viện tại Montréal bị đốt trong một cuộc bạo loạn liên quan đến tranh luận chính trị xung quanh Đạo luật Bồi thường Tổn thất do các cuộc nổi dậy. Sau sự kiện này, chính quyền chuyển hoạt động nghị viện khỏi Montréal; trong những năm tiếp theo, thủ phủ luân phiên giữa Toronto và Québec trước khi Ottawa được lựa chọn làm thủ đô của Province of Canada vào năm 1857. Dấu tích của giai đoạn Montréal từng là thủ phủ vẫn được lưu giữ trong lịch sử và khảo cổ học của Old Montréal, đặc biệt tại khu vực Place D’Youville.
Montréal vươn lên thành trung tâm kinh tế của Canada
Trong nửa sau thế kỷ XIX, Montréal bước vào thời kỳ tăng trưởng mạnh mẽ. Sự kết hợp giữa cảng biển, kênh đào, đường sắt, ngân hàng, thương mại và công nghiệp giúp thành phố trở thành một trong những trung tâm kinh tế quan trọng nhất của Canada. Đến khoảng năm 1860, Montréal đã trở thành thành phố lớn nhất tại British North America và giữ vai trò nổi bật trong đời sống kinh tế, thương mại và văn hóa của vùng. Các doanh nghiệp, ngân hàng, công ty đường sắt và những gia đình thương nhân giàu có góp phần định hình diện mạo mới của thành phố.
Sự phát triển kinh tế cũng tạo nên một Montréal đa dạng hơn về ngôn ngữ, văn hóa và nguồn gốc dân cư. Người Pháp-Canada tiếp tục chiếm vị trí quan trọng trong đời sống xã hội, trong khi cộng đồng nói tiếng Anh gồm người Anh, Scotland và Ireland ngày càng có ảnh hưởng trong thương mại và tài chính. Làn sóng nhập cư, đặc biệt từ Ireland vào giữa thế kỷ XIX, cũng để lại những dấu ấn sâu sắc trong lịch sử thành phố. Các khu phố lao động, nhà thờ, nghĩa trang, nhà ở và những công trình công nghiệp còn tồn tại ngày nay phản ánh sự hình thành của một đô thị đa cộng đồng.
Cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, Montréal tiếp tục mở rộng thông qua việc sáp nhập nhiều khu dân cư và đô thị lân cận. Cùng với sự phát triển của đường sắt và cảng biển, thành phố ngày càng đảm nhận vai trò trung tâm phân phối hàng hóa của Canada. Các khu thương mại, ngân hàng, văn phòng và những khu dân cư mới hình thành, trong đó có những khu vực sau này trở thành biểu tượng kiến trúc của Montréal. Sự phát triển này cũng tạo nên sự tương phản thú vị giữa Old Montréal với những khu phố hiện đại hơn ở phía bắc và phía tây của trung tâm.
Montréal trong thế kỷ XX: chiến tranh, hiện đại hóa và những thay đổi xã hội
Bước sang thế kỷ XX, Montréal tiếp tục phát triển thành một đô thị công nghiệp lớn. Hai cuộc thế chiến, quá trình cơ giới hóa, sự mở rộng của cảng và đường sắt, cùng những biến động kinh tế đã thay đổi sâu sắc đời sống thành phố. Trong Thế chiến II, nền kinh tế chiến tranh giúp Montréal phục hồi mạnh mẽ sau những năm khó khăn của Đại suy thoái. Thành phố trở thành một trung tâm sản xuất và hậu cần quan trọng, đồng thời dân số và không gian đô thị tiếp tục mở rộng.
Sau Thế chiến II, Montréal bước vào một thời kỳ hiện đại hóa mạnh mẽ. Dân số thành phố vượt mốc một triệu người vào đầu những năm 1950, trong khi hệ thống giao thông, cảng, cơ sở văn hóa và các khu thương mại được đầu tư quy mô lớn. Việc mở cửa St. Lawrence Seaway vào năm 1959 làm thay đổi đáng kể hoạt động vận tải của cảng Montréal và góp phần thúc đẩy những biến đổi kinh tế – công nghiệp của thành phố. Cùng thời kỳ này, Montréal bắt đầu xây dựng hệ thống métro, một công trình giao thông quan trọng góp phần định hình đời sống đô thị hiện đại.
Những năm 1960 đặc biệt quan trọng trong lịch sử Montréal và Québec. Cùng với Quiet Revolution – Cách mạng Yên lặng, xã hội Québec trải qua những thay đổi sâu rộng về giáo dục, kinh tế, nhà nước và bản sắc văn hóa. Vai trò của người nói tiếng Pháp trong đời sống kinh tế – chính trị được củng cố, trong khi Montréal ngày càng khẳng định vị thế là một trung tâm văn hóa Pháp ngữ lớn ở Bắc Mỹ. Đây cũng là thời kỳ thành phố hướng mạnh ra thế giới, chuẩn bị cho một trong những sự kiện quốc tế lớn nhất từng được tổ chức tại Canada.
Expo 67 – Montréal hướng ra thế giới
Năm 1967, Montréal trở thành tâm điểm quốc tế khi đăng cai Expo 67, triển lãm thế giới nằm trong chuỗi hoạt động kỷ niệm 100 năm Liên bang Canada. Diễn ra từ tháng 4 đến tháng 10/1967, Expo 67 thu hút hơn 50 triệu lượt khách và quy tụ hơn 60 quốc gia. Sự kiện mang đến cho Montréal hàng loạt công trình kiến trúc, ý tưởng thiết kế và trải nghiệm công nghệ mới, đồng thời tạo nên những di sản nổi tiếng như Habitat 67, Biosphère và Parc Jean-Drapeau.
Expo 67 không chỉ là một triển lãm quốc tế mà còn phản ánh tinh thần hiện đại và cởi mở của Montréal trong thập niên 1960. Thành phố khi ấy xuất hiện trước thế giới với hình ảnh năng động, sáng tạo và hướng tới tương lai. Những hòn đảo được mở rộng hoặc hình thành phục vụ triển lãm, hệ thống giao thông, cảnh quan và các công trình kiến trúc táo bạo đã tạo nên một diện mạo mới cho không gian đô thị. Nhiều dấu tích của Expo vẫn còn hiện diện tại Montréal và trở thành những điểm đến đặc biệt đối với du khách muốn tìm hiểu lịch sử thành phố.
Chưa đầy một thập niên sau, Montréal tiếp tục trở thành tâm điểm quốc tế khi đăng cai Thế vận hội Mùa hè 1976. Đây là một dấu mốc khác trong quá trình xây dựng hình ảnh Montréal như một thành phố có khả năng tổ chức những sự kiện quy mô toàn cầu. Sân vận động Olympic và nhiều công trình thể thao được xây dựng trong giai đoạn này đã trở thành những biểu tượng kiến trúc đặc trưng của thành phố.
Montréal và những biến động chính trị của thập niên 1970
Song song với quá trình hiện đại hóa, Montréal cũng trải qua những biến động chính trị và xã hội sâu sắc. Phong trào chủ quyền Québec ngày càng có ảnh hưởng trong thập niên 1960 và 1970, trong khi các tổ chức cấp tiến như Front de libération du Québec (FLQ) sử dụng những hành động bạo lực để thúc đẩy mục tiêu chính trị. Đỉnh điểm là October Crisis – Khủng hoảng Tháng Mười năm 1970, khi FLQ bắt cóc nhà ngoại giao Anh James Cross và Bộ trưởng Lao động Québec Pierre Laporte. Laporte sau đó bị sát hại, còn Cross được giải cứu và đưa đến Cuba sau các cuộc thương lượng.
Ngày 16/10/1970, chính phủ liên bang của Thủ tướng Pierre Trudeau viện dẫn War Measures Act, trao cho chính quyền những quyền hạn đặc biệt trong thời kỳ khủng hoảng. Quân đội được triển khai tại Montréal và một số khu vực khác của Québec. Sự kiện này trở thành một trong những chương gây tranh luận và được nghiên cứu nhiều nhất trong lịch sử chính trị hiện đại của Canada, đồng thời cho thấy những căng thẳng sâu sắc về an ninh, quyền tự do dân sự và vấn đề quan hệ giữa Québec với chính quyền liên bang vào thời điểm đó.
Từ những biến động kinh tế đến Montréal hiện đại
Sau thập niên 1970, Montréal trải qua một giai đoạn chuyển đổi kinh tế đáng kể. Một phần hoạt động kinh doanh và trụ sở doanh nghiệp chuyển sang Toronto, trong khi thành phố phải thích nghi với những thay đổi về công nghiệp, thương mại và vị trí của mình trong nền kinh tế Canada. Tuy nhiên, Montréal không ngừng tái định hình. Những lĩnh vực như hàng không, công nghệ, giáo dục, văn hóa, thiết kế, truyền thông và dịch vụ ngày càng đóng vai trò quan trọng hơn trong nền kinh tế đô thị.
Một trong những thay đổi đáng chú ý là sự chuyển đổi của các khu công nghiệp cũ. Kênh đào Lachine từng là trung tâm của hoạt động công nghiệp nhưng bị đóng cửa đối với giao thông thương mại vào năm 1970. Đến năm 2002, kênh được mở lại cho hoạt động giải trí và dần trở thành không gian công cộng hấp dẫn với đường đi bộ, xe đạp, công viên và các khu vực ven nước. Quá trình này là ví dụ tiêu biểu cho cách Montréal biến những hạ tầng công nghiệp của quá khứ thành một phần của đời sống đô thị hiện đại.
Sáp nhập và tái cấu trúc Montréal
Một chương khác trong lịch sử gần đây của Montréal là quá trình sáp nhập và tái cấu trúc chính quyền địa phương. Năm 2002, toàn bộ đảo Montréal được tổ chức thành một đô thị hợp nhất, bao gồm nhiều khu vực từng là các thành phố tự trị. Tuy nhiên, mô hình này không kéo dài nguyên trạng. Sau các cuộc trưng cầu dân ý năm 2004, một số đô thị ngoại vi đã tái lập tư cách thành phố độc lập vào năm 2006. Theo mô hình hiện nay, Montréal được tổ chức thành 19 arrondissement, trong khi trên đảo còn có các thành phố tự trị khác.
Quá trình này để lại một cấu trúc đô thị khá đặc biệt: Montréal vừa là một thành phố lớn với 19 arrondissement, vừa nằm trong một không gian đảo có nhiều đô thị tự trị lân cận. Sự đa dạng về lịch sử hình thành của từng khu vực giúp Montréal sở hữu một diện mạo đô thị phong phú, từ những khu phố cổ có nguồn gốc hàng trăm năm đến các khu dân cư hiện đại, những vùng từng là trung tâm công nghiệp và những không gian ven sông đang được tái thiết. Chính sự chồng lớp này khiến việc khám phá Montréal giống như bước qua nhiều giai đoạn lịch sử khác nhau trong cùng một thành phố.
Montréal ngày nay – nơi lịch sử tiếp tục sống trong đời sống đô thị
Ngày nay, Montréal là một đô thị hiện đại nhưng vẫn duy trì mối liên hệ rất rõ với quá khứ. Những con phố lát đá, nhà thờ, quảng trường và công trình cổ ở Old Montréal kể lại câu chuyện về Ville-Marie; Mont Royal gợi nhắc về cuộc gặp gỡ giữa Jacques Cartier và người Iroquoiens du Saint-Laurent; kênh đào Lachine phản ánh thời kỳ công nghiệp hóa; trong khi Parc Jean-Drapeau, Habitat 67 và Biosphère lưu giữ ký ức về Expo 67. Các viện bảo tàng, địa điểm khảo cổ và hệ thống lưu trữ lịch sử của thành phố tiếp tục góp phần bảo tồn và diễn giải những lớp di sản ấy cho thế hệ mới.
Điều thú vị nhất trong lịch sử Montréal có lẽ nằm ở sự đan xen của nhiều lớp văn hóa và thời đại. Đây từng là không gian của các cộng đồng bản địa, sau đó trở thành khu định cư của người Pháp, chuyển sang dưới quyền Anh, phát triển thành trung tâm thương mại và công nghiệp, trải qua những biến động về ngôn ngữ và bản sắc Québec, rồi vươn lên thành một thành phố quốc tế. Vì vậy, Montréal không chỉ có một câu chuyện lịch sử duy nhất mà là sự kết hợp của nhiều câu chuyện – từ đời sống bản địa, thuộc địa, thương mại, nhập cư, công nghiệp, văn hóa đến quá trình hiện đại hóa đô thị.
Từ một khu định cư nhỏ bên dòng Saint-Laurent năm 1642, Montréal đã trải qua hơn ba thế kỷ biến đổi để trở thành một trong những đô thị quan trọng nhất Canada. Những dấu mốc như sự hình thành Ville-Marie, thời kỳ Pháp thuộc, cuộc chinh phục của Anh, sự ra đời của thành phố năm 1832, kênh đào Lachine, thời kỳ thủ phủ, quá trình công nghiệp hóa, Expo 67, Thế vận hội 1976 và những cải tổ đô thị đầu thế kỷ XXI đã lần lượt góp phần tạo nên Montréal ngày nay. Đến đây, du khách không chỉ khám phá một thành phố với kiến trúc đẹp, văn hóa đa dạng và những khu phố sôi động, mà còn có cơ hội đọc lịch sử ngay trong từng con phố, quảng trường, công trình và không gian ven sông.
Hãy book Tour Canada của Viet Viet Tourism để bước vào hành trình khám phá Montréal – nơi những dấu ấn lịch sử hàng trăm năm hòa quyện cùng văn hóa Pháp ngữ, kiến trúc đặc sắc và nhịp sống hiện đại của một đô thị quốc tế.