Diefenbunker không chỉ là một công trình quân sự nằm sâu dưới lòng đất mà còn là cánh cửa đưa du khách trở về một thời kỳ đầy căng thẳng của lịch sử thế giới. Từng được xây dựng như một hầm trú ẩn bí mật trước nguy cơ chiến tranh hạt nhân, Diefenbunker ngày nay đã trở thành bảo tàng độc đáo, nơi những câu chuyện, hiện vật và không gian ngầm vẫn lưu giữ ký ức về thời đại Chiến tranh Lạnh.
Bảo tàng Chiến tranh Lạnh Diefenbunker (tên chính thức: Diefenbunker: Canada’s Cold War Museum) là một trong những điểm tham quan lịch sử đặc biệt nhất ở Ottawa, nơi du khách có cơ hội bước xuống lòng đất để khám phá một phần quá khứ từng được giữ trong vòng bí mật tuyệt đối của Canada. Nằm tại khu vực Carp, cách trung tâm Ottawa khoảng 30 – 35km về phía tây, Diefenbunker là một công trình ngầm khổng lồ gồm 4 tầng, nằm sâu khoảng 23m dưới mặt đất. Lối vào hầm dài 118m, dẫn tới nhiều cánh cửa. Mỗi cánh cửa nặng 1,4 tấn. Tiếp đó là các khu vực khử nhiễm xạ và các khu chức năng. Ngày nay, nơi đây đã trở thành bảo tàng chuyên đề về Chiến tranh Lạnh và là Di tích Lịch sử Quốc gia của Canada, nhưng đằng sau dáng vẻ của một điểm tham quan lịch sử là câu chuyện về nỗi lo chiến tranh hạt nhân từng bao trùm cả thế giới trong thế kỷ XX.
Tên gọi “Diefenbunker” được đặt theo tên Thủ tướng Canada là John Diefenbaker, người đã phê duyệt dự án vào năm 1959, trong bối cảnh Chiến tranh Lạnh bước vào một giai đoạn đặc biệt căng thẳng. Khi đó, nguy cơ đối đầu hạt nhân giữa các cường quốc không còn là một kịch bản xa vời. Canada, với vị trí địa chính trị đặc biệt trong hệ thống phòng thủ Bắc Mỹ, cũng phải chuẩn bị cho khả năng đất nước bị cuốn vào một cuộc xung đột hạt nhân. Chính vì vậy, Chính phủ Canada quyết định xây dựng một trung tâm chỉ huy khẩn cấp nằm sâu dưới lòng đất, đủ kiên cố để duy trì hoạt động của bộ máy nhà nước ngay cả trong trường hợp Ottawa bị tấn công.
Công trình được đặt tên chính thức là Central Emergency Government Headquarters (CEGHQ), tức Trụ sở Chính phủ Khẩn cấp Trung ương. Mục tiêu quan trọng nhất của Diefenbunker không đơn thuần là làm nơi trú ẩn cho người dân mà là bảo đảm “continuity of government” – sự liên tục của Chính phủ. Trong trường hợp một cuộc tấn công hạt nhân xảy ra, những nhân vật chủ chốt của chính quyền liên bang, quân đội và các cơ quan thiết yếu sẽ được đưa xuống đây để tiếp tục điều hành đất nước, duy trì liên lạc, đưa ra quyết định và tổ chức phục hồi sau thảm họa. Theo thiết kế, Diefenbunker có thể tiếp nhận khoảng 535 quan chức chính phủ và quân đội, trong đó có Thủ tướng, Toàn quyền và các thành viên Nội các, trong trạng thái phong tỏa kéo dài tới 30 ngày.
Việc xây dựng Diefenbunker được tiến hành bí mật trong khoảng 18 tháng, từ năm 1959 đến năm 1961, dưới mật danh “Project Emergency Army Signals Establishment” (EASE). Vị trí tại Carp được lựa chọn khá kỹ lưỡng: đủ gần Ottawa để có thể sơ tán các nhân vật quan trọng trong thời gian ngắn nhưng cũng đủ xa trung tâm thủ đô để giảm nguy cơ chịu ảnh hưởng trực tiếp từ một vụ tấn công. Địa chất khu vực và địa hình tự nhiên cũng phù hợp với yêu cầu xây dựng một công trình ngầm có khả năng chống chịu cao. Đến năm 1962, Diefenbunker chính thức đi vào hoạt động.
Quy mô của công trình khiến du khách ngày nay vẫn không khỏi ấn tượng. Diefenbunker có tổng diện tích khoảng 9.000m², trải rộng trên 4 tầng dưới lòng đất. Công trình sử dụng khoảng 32.000 yard khối bê tông đổ tại chỗ cùng khoảng 5.000 tấn thép, tạo nên một khối kiến trúc khổng lồ được thiết kế để chống lại sức tàn phá khủng khiếp của chiến tranh hạt nhân. Theo thông tin của chính bảo tàng, Diefenbunker được thiết kế để có thể chịu được sức công phá của một quả bom hạt nhân 5 megaton ở khoảng cách khoảng 1,8km. Hệ thống lọc không khí đặc biệt cũng được bố trí nhằm bảo vệ những người bên trong khỏi bụi phóng xạ có thể xuất hiện trong khí quyển sau một cuộc tấn công.
Đáng chú ý, Diefenbunker không chỉ là một khối bê tông khổng lồ nằm dưới đất. Bên trong nó từng tồn tại gần như một “thành phố ngầm thu nhỏ”, được tổ chức để bộ máy chính phủ có thể tiếp tục hoạt động trong điều kiện bị cô lập hoàn toàn với thế giới bên ngoài. Nơi đây có khu vực làm việc của các cơ quan chính phủ, phòng họp, trung tâm truyền thông, khu vực quân sự, phòng y tế, khu sinh hoạt, nhà ăn, hệ thống liên lạc và nhiều không gian chức năng khác. Kho lương thực được chuẩn bị để phục vụ 535 người trong thời gian phong tỏa 30 ngày, với thực phẩm tươi cho giai đoạn đầu và khẩu phần dự trữ cho những tuần tiếp theo.
Một trong những không gian quan trọng nhất là War Cabinet Room – Phòng Nội các Chiến tranh, nơi được thiết kế để các nhà lãnh đạo cấp cao có thể tập trung và đưa ra những quyết định sống còn trong trường hợp đất nước lâm vào khủng hoảng. Tại đây, những cuộc họp khẩn cấp có thể quyết định cách Canada duy trì hoạt động của Chính phủ, phản ứng trước tình hình quân sự và tổ chức các bước phục hồi sau thảm họa. Bước vào căn phòng này ngày nay, du khách có thể phần nào hình dung được bầu không khí căng thẳng mà các nhà lãnh đạo thời Chiến tranh Lạnh từng phải đối mặt.
Một điểm đáng chú ý khác là Prime Minister’s Suite – Phòng dành cho Thủ tướng, được thiết kế như không gian làm việc và nghỉ ngơi riêng của người đứng đầu Chính phủ. Trái với hình dung về một nơi ở sang trọng, không gian này khá thực dụng, phản ánh đúng bản chất của Diefenbunker: đây không phải một dinh thự mà là một cơ sở khẩn cấp được xây dựng cho kịch bản tồi tệ nhất. Chính sự giản dị và khép kín ấy lại khiến trải nghiệm tham quan trở nên chân thực hơn, bởi mỗi căn phòng đều gắn với một chức năng cụ thể trong kế hoạch duy trì hoạt động của Chính phủ.
Bank of Canada Vault – Hầm của Ngân hàng Canada cũng là một trong những không gian gây tò mò nhất. Trong trường hợp khẩn cấp, khu vực này được thiết kế để lưu giữ nguồn dự trữ vàng của Canada. Việc đưa vàng và những tài sản quan trọng xuống một công trình được bảo vệ nghiêm ngặt cho thấy Chính phủ thời kỳ đó đã chuẩn bị cho nhiều khía cạnh của một cuộc khủng hoảng quốc gia, từ việc bảo vệ con người, thông tin cho đến những nguồn lực kinh tế cần thiết cho quá trình tái thiết. Tuy nhiên, phát ngôn viên của ngân hàng Trung ương Canada cho biết nơi này chưa từng thực sự dùng để cất giữ vàng. Đến những năm 1970, nơi này được chuyển đổi thành phòng tập thể thao.
Diefenbunker còn đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong hệ thống thông tin liên lạc chiến lược của Canada. Trong suốt thời gian hoạt động, nơi đây là trung tâm liên lạc quân sự quan trọng và luôn có khoảng 100-150 nhân viên làm việc theo chế độ 24 giờ. Những thông tin được truyền qua hệ thống liên lạc tại đây thuộc cấp độ mật cao, giúp Diefenbunker không chỉ là nơi trú ẩn mà còn là một mắt xích quan trọng trong mạng lưới chỉ huy và thông tin của Canada thời Chiến tranh Lạnh.
Đặc biệt, Diefenbunker từng được đặt trong mối liên hệ với mạng lưới các cơ sở trú ẩn và trung tâm khẩn cấp khác trên khắp Canada. Trong trường hợp chiến tranh hạt nhân, các cơ sở này sẽ phối hợp để duy trì hoạt động của chính quyền và quân đội ở nhiều cấp độ. Diefenbunker tại Carp giữ vị trí trung tâm bởi đây là cơ sở lớn nhất trong hệ thống, với 4 tầng và sức chứa được thiết kế dành cho những nhân vật chủ chốt của Chính phủ liên bang.
Dù được chuẩn bị cho một tình huống cực kỳ đáng sợ, Diefenbunker may mắn chưa bao giờ phải sử dụng đúng mục đích ban đầu. Tuy nhiên, trong thời kỳ khủng hoảng tên lửa Cuba năm 1962, khi thế giới đứng trước nguy cơ chiến tranh hạt nhân giữa Mỹ và Liên Xô, chính phủ Canada đã thực sự chuẩn bị các kế hoạch liên quan đến việc đưa bộ máy lãnh đạo tới cơ sở này. Sự kiện ấy khiến Diefenbunker trở thành một minh chứng sống động cho mức độ nghiêm trọng của cuộc đối đầu Đông – Tây.
Diefenbunker tiếp tục hoạt động cho đến năm 1994, khi Chiến tranh Lạnh đã đi đến hồi kết và cơ sở quân sự tại Carp được giải thể. Cũng trong năm đó, công trình được công nhận là Di tích Lịch sử Quốc gia Canada nhờ giá trị đặc biệt trong việc phản ánh Chiến tranh Lạnh, chiến lược răn đe hạt nhân và nỗ lực của Canada nhằm bảo đảm sự tồn tại của quốc gia trong trường hợp xảy ra chiến tranh hạt nhân.
Sau khi ngừng hoạt động quân sự, Diefenbunker từng đứng trước nguy cơ bị lãng quên. Tuy nhiên, thay vì bị phá bỏ, công trình dần được phục hồi và chuyển đổi thành một không gian bảo tồn lịch sử. Đến năm 1998, Diefenbunker mở cửa với vai trò bảo tàng độc lập, đưa câu chuyện về Chiến tranh Lạnh đến gần công chúng hơn. Ngày nay, bảo tàng được vận hành bởi một tổ chức từ thiện độc lập và tập trung vào việc bảo tồn hiện vật, không gian và những câu chuyện liên quan đến lịch sử Canada trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh.
Điều khiến Diefenbunker đặc biệt hấp dẫn đối với du khách chính là trải nghiệm bước vào một công trình lịch sử gần như nguyên bản. Thay vì chỉ đứng trước những tủ kính trưng bày, du khách thực sự đi xuống dưới lòng đất, xuyên qua các hành lang dài, những cánh cửa thép và những khu vực từng được sử dụng cho các hoạt động tối mật. Từ Blast Tunnel – đường hầm chống sóng xung kích, du khách bắt đầu hành trình khám phá thế giới ngầm rộng lớn của Diefenbunker, sau đó lần lượt đi qua các phòng làm việc, khu sinh hoạt, trung tâm liên lạc và những không gian từng giữ vai trò quan trọng trong kế hoạch ứng phó với chiến tranh hạt nhân.
Một chuyến tham quan có hướng dẫn là lựa chọn rất đáng cân nhắc nếu muốn hiểu sâu hơn về lịch sử công trình. Các tour hiện nay đưa du khách đến nhiều khu vực nổi bật như War Cabinet Room, Prime Minister’s Suite, Medical Centre, Bank of Canada Vault cùng những không gian làm việc và liên lạc được tái hiện với bản đồ cổ, điện thoại quay số, máy tính thế hệ đầu và nhiều hiện vật khác. Những chi tiết tưởng như rất nhỏ này lại giúp tái hiện rõ hơn đời sống bên trong một trung tâm chính phủ bí mật giữa thời đại mà công nghệ liên lạc còn rất khác so với ngày nay.
Du khách cũng có thể lựa chọn hình thức tự khám phá và tìm hiểu các triển lãm tương tác của bảo tàng. Cách tham quan này phù hợp với những người muốn dành nhiều thời gian hơn cho từng căn phòng, từng hiện vật hoặc từng câu chuyện. Không gian ngầm với ánh sáng đặc trưng, những hành lang bê tông, cửa thép nặng và hệ thống phòng ốc liên kết với nhau tạo nên cảm giác rất khác so với những bảo tàng thông thường.
Với những ai thích trải nghiệm mang tính thử thách, Diefenbunker còn tổ chức Escape Room theo chủ đề Chiến tranh Lạnh. Người tham gia phải giải các câu đố, tìm manh mối và phối hợp với nhau để hoàn thành nhiệm vụ trong không gian đặc biệt của boong-ke. Đây là cách thú vị để lịch sử trở nên sống động hơn, đặc biệt với các nhóm bạn, gia đình hoặc du khách trẻ. Bảo tàng hiện cũng phát triển nhiều chương trình trải nghiệm, hoạt động giáo dục và sự kiện đặc biệt, biến Diefenbunker từ một nơi trưng bày lịch sử thành một điểm đến có tính tương tác cao.
Một trong những điều thú vị nhất khi tham quan Diefenbunker là cảm giác “đi ngược thời gian”. Khi cánh cửa thép khép lại phía sau, ánh sáng tự nhiên dần biến mất và du khách bắt đầu bước vào một thế giới hoàn toàn khác: không có cửa sổ, không gian khép kín, những bức tường bê tông dày và mạng lưới hành lang nối tiếp nhau. Chính sự thiếu vắng ánh sáng và cảm giác biệt lập ấy khiến người ta dễ hình dung hơn về cuộc sống của những con người từng được kỳ vọng sẽ phải làm việc dưới lòng đất trong nhiều tuần nếu chiến tranh hạt nhân thực sự xảy ra.
Diefenbunker vì thế không chỉ kể câu chuyện về vũ khí hạt nhân hay sự đối đầu giữa các cường quốc. Sâu xa hơn, nơi đây phản ánh tâm lý của cả một thời đại – thời đại mà con người phải sống với nỗi lo rằng một quyết định sai lầm hoặc một cuộc khủng hoảng chính trị có thể đẩy thế giới đến bờ vực hủy diệt. Việc Canada xây dựng một trung tâm chính phủ khổng lồ dưới lòng đất cho thấy chiến tranh hạt nhân từng được xem là một khả năng thực tế đến mức nào.
Ngày nay, Diefenbunker không còn là nơi trú ẩn khẩn cấp và cũng không còn thực hiện chức năng quân sự như trước đây. Chính bảo tàng cũng nhấn mạnh rằng công trình hiện nay không còn được sử dụng như một hầm trú ẩn khẩn cấp. Giá trị lớn nhất của Diefenbunker nằm ở việc bảo tồn ký ức và giúp thế hệ hôm nay hiểu hơn về Chiến tranh Lạnh, chiến lược răn đe hạt nhân cũng như những lựa chọn mà Canada từng phải chuẩn bị trong một thế giới đầy bất ổn.
Với những vị khách yêu thích lịch sử, kiến trúc quân sự và những câu chuyện ít được kể, Diefenbunker chắc chắn là một điểm đến rất đáng trải nghiệm khi khám phá Ottawa. Đây không phải kiểu bảo tàng hào nhoáng với những phòng trưng bày rộng mở, mà là một “bảo tàng nằm dưới lòng đất”, nơi chính công trình đã trở thành hiện vật lớn nhất. Mỗi hành lang, cánh cửa, căn phòng và hệ thống liên lạc đều góp phần kể lại một chương đặc biệt trong lịch sử Canada.
Rời khỏi Diefenbunker, du khách có thể sẽ mang theo một cảm giác rất khác về Chiến tranh Lạnh. Những sự kiện từng xuất hiện trong sách lịch sử bỗng trở nên gần gũi hơn khi được nhìn thấy qua một căn phòng họp, một chiếc điện thoại cũ, một hành lang bê tông hay một cánh cửa thép nặng nề. Diefenbunker không chỉ là nơi lưu giữ quá khứ; đó còn là lời nhắc nhở về giá trị của hòa bình và sự mong manh của thế giới trước nguy cơ chiến tranh.
Nếu có dịp đến Ottawa trong hành trình du lịch Canada cùng Viet Viet Tourism, đặc biệt với những du khách đã khám phá các công trình chính trị và bảo tàng nổi tiếng ở khu vực trung tâm thủ đô, một chuyến đi về Carp để bước xuống Diefenbunker sẽ mang đến một góc nhìn hoàn toàn khác về Canada. Bên dưới mặt đất yên bình của vùng ngoại ô Ottawa là một công trình từng được xây dựng cho ngày tận thế – và giờ đây, nó trở thành nơi giúp con người hiểu vì sao ngày tận thế ấy chưa bao giờ xảy ra.