Tờ tiền 10 CAD gây ấn tượng với thiết kế theo chiều dọc độc đáo, khác biệt so với kiểu bố cục ngang quen thuộc của nhiều loại tiền giấy. Không chỉ mang diện mạo hiện đại, tờ tiền 10 CAD còn thể hiện sự sáng tạo trong cách Canada kết hợp hình ảnh biểu tượng, nghệ thuật thiết kế và các yếu tố bảo an.
Trong nhiều thập kỷ, tiền giấy tại Canada cũng như phần lớn các quốc gia trên thế giới chủ yếu được trình bày theo chiều ngang. Vì vậy, khi Ngân hàng Trung ương Canada giới thiệu tờ 10 đô la Canada (10 CAD) mới vào năm 2018, thiết kế theo chiều dọc đã lập tức trở thành một điểm nhấn đặc biệt. Được chính thức phát hành vào ngày 19/11/2018, đây là tờ tiền polymer đầu tiên của Ngân hàng Canada được thiết kế theo chiều dọc, tạo nên một bước chuyển đáng chú ý trong lịch sử thiết kế tiền giấy nước này. Theo Ngân hàng Trung ương Canada, cách bố trí mới không chỉ giúp tờ tiền dễ dàng phân biệt với những mệnh giá polymer trước đó mà còn tạo thêm không gian để làm nổi bật chân dung nhân vật được lựa chọn.
Điểm đặc biệt hơn cả nằm ở nhân vật xuất hiện trên mặt trước: Viola Desmond (1914-1965), nữ doanh nhân người Nova Scotia và một biểu tượng của phong trào đấu tranh cho quyền con người và công bằng xã hội tại Canada. Bà trở thành người phụ nữ Canada đầu tiên xuất hiện trên một tờ tiền Ngân hàng Canada được lưu hành thường xuyên, chứ không phải người phụ nữ đầu tiên trong lịch sử tiền giấy Canada nếu tính cả những trường hợp đặc biệt hay tiền kỷ niệm. Desmond được lựa chọn sau một quá trình tham vấn rộng rãi với công chúng: hơn 26.300 đề cử đã được gửi về, từ đó hình thành danh sách 461 ứng viên đủ điều kiện trước khi rút gọn qua nhiều vòng đánh giá xuống danh sách cuối cùng. Việc đưa hình ảnh Desmond lên tờ 10 CAD vì thế không đơn thuần là một lựa chọn về chân dung, mà còn phản ánh mong muốn đưa những câu chuyện đa dạng hơn của người dân Canada vào không gian biểu tượng của tiền tệ quốc gia.
Câu chuyện của Viola Desmond cũng chính là nền tảng cho chủ đề của tờ tiền: quyền con người và công bằng xã hội. Năm 1946, tại một rạp chiếu phim ở New Glasgow, Nova Scotia, Desmond từ chối rời khỏi khu vực dành cho người da trắng và sau đó bị bắt, kết án và phạt tiền. Vụ việc của bà được Ngân hàng Trung ương Canada mô tả là một trong những thách thức pháp lý sớm được biết đến tại Canada chống lại sự phân biệt chủng tộc do một phụ nữ da màu đưa ra. Năm 2010, chính quyền Nova Scotia trao cho Desmond một lệnh ân xá tự do sau khi bà đã qua đời, đồng thời chính thức ghi nhận sự bất công trong cách vụ việc được xử lý. Ngày nay, câu chuyện ấy được lưu giữ trên một vật dụng mà hàng triệu người Canada có thể cầm trên tay mỗi ngày, biến tờ tiền thành một phương tiện kể chuyện lịch sử theo cách rất đặc biệt.
Thiết kế dọc của tờ tiền 10 CAD không chỉ mang tính hình thức mà còn được lựa chọn để phục vụ chính câu chuyện mà tờ tiền muốn truyền tải. Ngân hàng Trung ương Canada cho biết bố cục theo chiều dọc giúp hình ảnh Viola Desmond trở nên nổi bật hơn, đồng thời tạo sự khác biệt rõ ràng so với những tờ tiền polymer đang lưu hành trước đó. Mặt sau tiếp tục mở rộng chủ đề về quyền và tự do với hình ảnh Canadian Museum for Human Rights tại Winnipeg, cùng nhiều biểu tượng liên quan đến hành trình thúc đẩy quyền con người và hòa giải với các cộng đồng bản địa. Trên tờ tiền còn xuất hiện một đoạn trích từ Canadian Charter of Rights and Freedoms, trong khi hình ảnh chiếc lông đại bàng tượng trưng cho những giá trị như sự thật, sức mạnh và tự do, đồng thời gợi nhắc đến quá trình Canada tiếp tục công nhận quyền và tự do của các dân tộc bản địa.
Bên cạnh câu chuyện lịch sử, tờ 10 CAD còn gây chú ý nhờ hệ thống bảo an được tích hợp trực tiếp vào vật liệu polymer. Tờ tiền có cửa sổ trong suốt lớn với các hình ảnh kim loại tinh xảo, mực nổi có thể cảm nhận bằng tay và hình ảnh lông đại bàng có hiệu ứng chuyển màu từ vàng sang xanh. Những đặc điểm này được thiết kế để người sử dụng có thể kiểm tra tương đối dễ dàng, đồng thời khiến việc làm giả trở nên khó khăn hơn. Tờ tiền có kích thước khoảng 152,4 × 69,85 mm và tiếp tục sử dụng một tấm polymer liền mạch với các vùng trong suốt đặc trưng của tiền Canada hiện đại.
Điều thú vị là tờ tiền 10 CAD năm 2018 không chỉ là một thử nghiệm đơn lẻ về hình thức. Ngân hàng Trung ương Canada khi đó đã định hướng những tờ tiền mới trong tương lai cũng sử dụng bố cục dọc; tài liệu giới thiệu chính thức cho biết các mệnh giá 5, 20, 50 và 100 CAD tiếp theo cũng được dự kiến phát triển theo hướng này. Cách phát hành từng mệnh giá theo từng giai đoạn còn giúp ngân hàng có thêm cơ hội tích hợp những công nghệ bảo an mới nhất vào mỗi thiết kế. Chính vì vậy, tờ 10 CAD của Viola Desmond có thể được xem như điểm khởi đầu cho một hướng tiếp cận mới trong thiết kế tiền giấy Canada, nơi hình thức, công nghệ bảo an và câu chuyện quốc gia được kết hợp trong cùng một vật thể.
Sự khác biệt của tờ 10 CAD cũng nhanh chóng được giới sưu tầm tiền giấy quốc tế chú ý. International Bank Note Society (IBNS) đã trao giải Bank Note of the Year Award 2018 cho tờ tiền này sau cuộc bình chọn giữa các thành viên của tổ chức. Theo IBNS, hơn 150 mẫu tiền giấy mới được phát hành trên thế giới trong năm 2018, nhưng chỉ một tỷ lệ nhỏ đủ điều kiện được đề cử; tờ 10 CAD thiết kế dọc của Canada đã giành chiến thắng với hình ảnh Viola Desmond ở mặt trước và Canadian Museum for Human Rights ở mặt sau.
Vì thế, tờ 10 CAD không chỉ đơn thuần là một phương tiện thanh toán với mệnh giá 10 đô la. Từ cách bố trí theo chiều dọc chưa từng xuất hiện trước đó trên tiền giấy Ngân hàng Canada, chân dung Viola Desmond, hình ảnh bảo tàng về quyền con người cho đến những biểu tượng về tự do, công lý và quyền của các cộng đồng bản địa, mỗi chi tiết đều góp phần kể một câu chuyện về xã hội Canada. Với khách du lịch, đây cũng là một trong những chi tiết nhỏ nhưng thú vị để khám phá khi tìm hiểu đất nước này: đôi khi lịch sử, văn hóa và những giá trị mà một quốc gia muốn ghi nhớ không chỉ được lưu giữ trong bảo tàng hay những công trình lớn, mà còn hiện diện ngay trên một tờ tiền nằm trong ví.
Tờ tiền 10 CAD – một thiết kế nhỏ nhưng chứa đựng câu chuyện lớn về sự đổi mới, lịch sử và hành trình hướng đến quyền con người của Canada. Nếu có dịp du lịch Canada, du khách hãy thử quan sát những tờ tiền mình sử dụng, bởi phía sau mỗi hình ảnh và biểu tượng có thể là cả một câu chuyện văn hóa đang chờ được khám phá!