Giữa một Toronto hiện đại với những tòa nhà chọc trời và nhịp sống sôi động, những nhà thờ cổ kính vẫn lặng lẽ hiện diện như những chứng nhân của thời gian. Không chỉ gây ấn tượng bởi kiến trúc Gothic, Romanesque hay Victorian đặc trưng, các công trình này còn lưu giữ nhiều câu chuyện về lịch sử, văn hóa, cộng đồng và quá trình hình thành thành phố.
Toronto là thành phố lớn nhất Canada, đồng thời là một trong những đô thị đa văn hóa nổi bật nhất Bắc Mỹ. Bên cạnh diện mạo hiện đại với những khu phố sầm uất, các công trình cao tầng và nhịp sống quốc tế, Toronto vẫn lưu giữ nhiều lớp ký ức lịch sử được thể hiện qua những khu phố lâu đời, quảng trường, công trình kiến trúc và đặc biệt là các nhà thờ cổ kính nằm rải rác trong lòng thành phố. Sự đan xen giữa cái mới và cái cũ tạo nên một diện mạo Toronto rất riêng, nơi du khách có thể chỉ trong một hành trình ngắn đã chuyển từ không gian đô thị hiện đại sang những góc phố mang đậm dấu ấn của nhiều thế hệ.
Những nhà thờ cổ ở Toronto hình thành và phát triển cùng quá trình mở rộng của thành phố, phản ánh sự hiện diện của nhiều cộng đồng cư dân và những truyền thống tôn giáo khác nhau. Qua thời gian, các công trình này không chỉ đảm nhiệm vai trò là không gian tín ngưỡng mà còn trở thành những địa điểm có giá trị về lịch sử, kiến trúc và văn hóa. Nhiều nhà thờ gây ấn tượng bởi mặt tiền bằng đá, tháp chuông cao, mái vòm, cửa sổ kính màu, những đường nét chạm khắc công phu cùng không gian nội thất trang nghiêm. Các phong cách kiến trúc Châu Âu như Gothic, Romanesque hay Victorian cũng để lại dấu ấn rõ nét, tạo nên sự tương phản thú vị với những công trình hiện đại bao quanh.
Điều đặc biệt là mỗi nhà thờ dường như mang trong mình một phần câu chuyện của Toronto qua từng giai đoạn phát triển. Những bức tường đá đã chứng kiến sự thay đổi của đường phố, sự hình thành các khu dân cư và sự chuyển mình mạnh mẽ của thành phố từ một đô thị thuộc địa trở thành trung tâm kinh tế, văn hóa và tài chính lớn của Canada. Bên trong những không gian tưởng như tĩnh lặng ấy còn có các tác phẩm nghệ thuật tôn giáo, kính màu, tượng, bàn thờ và những chi tiết trang trí được gìn giữ qua nhiều thế hệ, góp phần tạo nên giá trị di sản đặc biệt.
Ngày nay, những nhà thờ cổ không chỉ dành cho hoạt động tôn giáo mà còn là điểm đến hấp dẫn đối với những du khách yêu thích lịch sử, kiến trúc và nhiếp ảnh. Giữa một Toronto năng động và không ngừng đổi thay, các công trình này mang đến một khoảng lặng đầy chất thơ, nơi ánh sáng xuyên qua những ô kính màu, tiếng chuông ngân vang giữa phố thị và những đường nét kiến trúc cổ kính gợi nhắc về một Toronto của nhiều thập niên, thậm chí nhiều thế kỷ trước. Khám phá những nhà thờ cổ vì thế cũng là một cách để du khách nhìn thấy một diện mạo khác của Toronto – trầm lắng hơn, sâu sắc hơn và giàu dấu ấn thời gian.
1. St. James Cathedral
Nằm tại khu vực St. Lawrence lịch sử, St. James Cathedral là một trong những công trình tôn giáo có giá trị lịch sử nổi bật nhất ở trung tâm Toronto và là nhà thờ chính tòa của Giáo hội Anh giáo tại thành phố. Lịch sử của công trình gắn liền với những ngày đầu hình thành Toronto, khi khu định cư York còn rất nhỏ và đời sống đô thị chưa phát triển như ngày nay. Ngay từ năm 1797, một nhà thờ đã được hình thành tại khu vực này; đến năm 1807, nhà thờ bằng gỗ đầu tiên được dựng lên. Công trình từng được sử dụng làm bệnh viện quân sự trong Chiến tranh năm 1812, sau đó trải qua nhiều lần mở rộng, xây dựng và thay đổi. Năm 1828, nhà thờ chính thức được dành kính Thánh James, còn năm 1839, sau khi John Strachan được tấn phong làm vị giám mục đầu tiên của Toronto, St. James trở thành nhà thờ chính tòa.
Nhà thờ hiện nay là kết quả của một giai đoạn tái thiết sau trận hỏa hoạn năm 1849 đã phá hủy nhà thờ chính tòa trước đó. Công trình Gothic Revival được thiết kế bởi kiến trúc sư Frederic William Cumberland và mở cửa phục vụ vào năm 1853. Tháp và chóp nhọn nổi tiếng được hoàn thiện sau đó, trở thành một phần đặc trưng của đường chân trời Toronto. Theo thông tin của chính nhà thờ, tháp và chóp St. James vươn cao khoảng hơn 92m, và trong hơn một thế kỷ đã trở thành một điểm nhấn kiến trúc nổi bật giữa khu St. Lawrence. Những bức tường bằng gạch địa phương kết hợp đá Ohio, các cửa sổ cao, đường nét Gothic thanh thoát cùng tháp chuông vươn lên mạnh mẽ tạo nên một diện mạo vừa uy nghi vừa tinh tế.
Không chỉ gây ấn tượng bởi kiến trúc bên ngoài, St. James Cathedral còn sở hữu đời sống âm nhạc và nghi lễ phong phú. Hệ thống chuông của nhà thờ góp phần tạo nên âm thanh đặc trưng cho khu phố, trong đó nổi bật là bộ 12 chuông change-ringing được lắp đặt vào năm 1997. Khi đứng giữa không gian đô thị hiện đại của Toronto và nghe tiếng chuông ngân lên từ tòa tháp cổ, du khách có cảm giác như đang được kết nối với một Toronto rất khác – một thành phố của những con phố lịch sử, những cộng đồng đầu tiên và những công trình đã chứng kiến nhiều thế hệ cư dân trưởng thành. Chính sự giao hòa giữa lịch sử, kiến trúc, âm nhạc và đời sống cộng đồng đã giúp Nhà thờ St. James trở thành một trong những điểm nhấn đặc biệt trong hành trình khám phá Toronto.
2. St. Paul’s Basilica
Nếu St. James Cathedral đại diện cho một phần lịch sử Anh giáo của Toronto thì St. Paul’s Basilica (Vương cung thánh đường St. Paul) lại giữ một vị trí đặc biệt trong lịch sử Công giáo La Mã của thành phố. Giáo xứ được thành lập vào năm 1822 và được xem là nhà thờ mẹ của Tổng Giáo phận Toronto. Nhà thờ đầu tiên được hoàn thành vào năm 1824, xây bằng gạch đỏ theo phong cách Gothic. Trong những thập niên đầu của Toronto, đây là trung tâm quan trọng của cộng đồng Công giáo, đặc biệt là những người nhập cư Ireland đang ngày càng gia tăng. Khi Giáo phận Toronto được thành lập, St. Paul’s trở thành nơi đặt ngai tòa của vị giám mục đầu tiên cho đến khi St. Michael’s Cathedral hoàn thành vào năm 1848.
Lịch sử của St. Paul’s Basilica cũng gắn với một trong những giai đoạn khó khăn nhất của Toronto thế kỷ XIX. Năm 1847, thành phố phải đối mặt với dịch sốt phát ban trong bối cảnh một lượng lớn người Ireland chạy trốn nạn đói lớn tại quê nhà đến Canada. Nhiều người bệnh và qua đời được an táng tại khu đất của nhà thờ và trường học St. Paul’s trước khi phần lớn hài cốt được chuyển đến nghĩa trang St. Michael’s sau này. Chính vì vậy, nhà thờ không chỉ là một địa điểm tôn giáo mà còn là nhân chứng cho câu chuyện về di cư, nghèo đói, dịch bệnh và sự hình thành cộng đồng người Ireland tại Toronto.
Khi cộng đồng Công giáo ngày càng phát triển, nhà thờ cũ không còn đủ sức chứa và một công trình mới được lên kế hoạch. Kiến trúc sư Joseph Connolly cùng Đức cha Thomas Timothy O’Mahony lựa chọn phong cách Italian Romanesque – một lựa chọn khá đặc biệt trong bối cảnh Toronto thời đó có nhiều nhà thờ chịu ảnh hưởng Gothic. Đặt viên đá nền vào năm 1887, công trình mới mở cửa cử hành thánh lễ đầu tiên ngay trước Giáng sinh năm 1889. Những mái vòm, khối kiến trúc đồ sộ, các chi tiết trang trí nội thất và cách tổ chức không gian theo tinh thần Romanesque Italy tạo nên vẻ đẹp trang nghiêm nhưng ấm áp.
Bước vào St. Paul’s St. Paul’s Basilica, du khách có thể cảm nhận rõ sự khác biệt giữa vẻ đẹp Gothic hướng lên cao của nhiều nhà thờ Toronto và cảm giác vững chãi, cân bằng của kiến trúc Romanesque. Những tác phẩm nghệ thuật, tranh trong khu vực cung thánh và các chi tiết trang trí nội thất được bổ sung qua nhiều năm khiến không gian bên trong trở thành một kho tư liệu trực quan về đời sống tôn giáo và nghệ thuật của Toronto cuối thế kỷ XIX. Ngày nay, St. Paul’s Basilica tiếp tục giữ vai trò là một trung tâm sinh hoạt cộng đồng, đồng thời là một điểm đến đáng chú ý đối với những du khách muốn tìm hiểu về lịch sử Công giáo và quá trình hình thành Toronto cổ.
3. St. Michael’s Cathedral Basilica
Trong số những công trình tôn giáo lịch sử của Toronto, St. Michael’s Cathedral Basilica (Vương cung thánh đường Nhà thờ Chính tòa Thánh Michael) nổi bật bởi vị trí đặc biệt trong quá trình phát triển của Giáo hội Công giáo tại thành phố. Ý tưởng xây dựng nhà thờ gắn liền với Đức cha Michael Power, vị giám mục đầu tiên của Toronto. Khi ông nhận nhiệm vụ vào năm 1842, cộng đồng Công giáo trong giáo phận đã phát triển nhanh chóng và St. Paul’s – nhà thờ Công giáo duy nhất trong thành phố lúc bấy giờ – dần không còn đủ khả năng đáp ứng nhu cầu của cộng đồng. Vì thế, một nhà thờ chính tòa mới được xem là cần thiết để phục vụ một Toronto đang mở rộng nhanh chóng.
Năm 1845, Đức cha Michael Power mua khu đất dành cho nhà thờ và kiến trúc sư William Thomas được giao thiết kế công trình, trong khi John Harper đảm nhiệm vai trò nhà thầu. Ngày 8/5/1845, viên đá nền được đặt và làm phép, đánh dấu bước khởi đầu của một trong những công trình tôn giáo quan trọng nhất Toronto. Công trình được thiết kế theo truyền thống Gothic Revival, với hình khối thẳng đứng, các đường nét nhấn mạnh chiều cao và những chi tiết gợi nhớ kiến trúc nhà thờ Châu Âu thời Trung cổ. Đáng chú ý, trong viên đá nền còn được đặt những mảnh đá và gỗ có nguồn gốc từ York Minster cũ ở Anh, tạo nên một liên kết biểu tượng giữa công trình mới ở Toronto và truyền thống Kitô giáo lâu đời của Châu Âu.
St. Michael’s còn mang trong mình một câu chuyện lịch sử đầy xúc động. Đức cha Michael Power không kịp chứng kiến công trình hoàn thành. Trong thời gian trở về từ Châu Âu, nơi ông tìm kiếm linh mục và hỗ trợ cho giáo phận, ông chứng kiến hoàn cảnh của những người Ireland chạy trốn nạn đói. Khi trở lại Toronto, ông trực tiếp chăm sóc những người bệnh trong bối cảnh dịch sốt phát ban năm 1847 và qua đời ngày 1/10/1847 sau khi mắc bệnh. Ông được an táng trong hầm mộ của St. Michael’s khi công trình vẫn chưa hoàn thiện. Vì thế, lịch sử của nhà thờ không chỉ phản ánh sự phát triển của Công giáo tại Toronto mà còn gắn với câu chuyện về lòng nhân ái, làn sóng di cư Ireland và những thử thách mà thành phố phải đối mặt trong thế kỷ XIX.
Ngày nay, St. Michael’s Cathedral Basilica vẫn là một trong những địa danh lịch sử nổi bật của trung tâm Toronto. Kiến trúc Gothic Revival, những cửa sổ kính màu, không gian nội thất trang nghiêm và hầm mộ lưu giữ phần mộ của Đức cha Michael Power khiến công trình trở thành điểm đến đặc biệt đối với những người yêu thích lịch sử và kiến trúc. Sau hơn 175 năm hiện diện, nhà thờ vẫn là một không gian sống động thay vì chỉ là một di tích, tiếp tục giữ vai trò là nhà thờ mẹ của Tổng Giáo phận Toronto và một biểu tượng quan trọng của cộng đồng Công giáo thành phố.
4. St. Peter’s Church
Nằm trên Bathurst Street, St. Peter’s Church (Nhà thờ Thánh Peter) là một công trình Công giáo mang dấu ấn rõ nét của quá trình phát triển các khu dân cư phía tây trung tâm Toronto. Lịch sử của nhà thờ bắt đầu từ đầu thế kỷ XX, khi cộng đồng Công giáo tại khu vực ngày càng đông và nhu cầu về một không gian sinh hoạt tôn giáo lớn hơn trở nên rõ rệt. Công trình ban đầu được xây dựng trong giai đoạn 1906-1907 theo thiết kế của kiến trúc sư Arthur W. Holmes, người từng tham gia thiết kế nhiều nhà thờ quan trọng khác tại Toronto. Đến năm 1925, công trình được hoàn thiện theo quy mô hiện tại nhằm đáp ứng cộng đồng Công giáo ngày càng phát triển. Nhà thờ cũng đã được ghi nhận trong Toronto Heritage Register từ năm 2015.
Arthur W. Holmes là một trong những kiến trúc sư có ảnh hưởng đáng kể đến diện mạo kiến trúc tôn giáo Toronto vào đầu thế kỷ XX. Các công trình của ông thường thể hiện sự cân bằng giữa tính trang nghiêm của kiến trúc nhà thờ truyền thống và nhu cầu sử dụng thực tế của những giáo xứ đang phát triển. Với St. Peter’s Church, quá trình xây dựng kéo dài và những lần hoàn thiện sau đó cho thấy nhà thờ không phải là một công trình được hình thành trong một thời điểm duy nhất mà là kết quả của sự phát triển liên tục của cộng đồng.
Một điểm nhấn đáng chú ý của St. Peter’s Church là cây đàn organ Casavant Brothers được lắp đặt vào năm 1911. Sự xuất hiện của đàn organ không chỉ phục vụ nghi lễ mà còn phản ánh vai trò quan trọng của âm nhạc trong đời sống nhà thờ. Trong nhiều thập niên, âm thanh của đàn organ, tiếng hát hợp xướng và tiếng chuông đã góp phần tạo nên bầu không khí đặc trưng của không gian tôn giáo. Đến năm 2011, tháp chuông cần được cải tạo do vấn đề về kết cấu, và cộng đồng giáo xứ đã huy động khoảng 400.000 USD cho công việc khôi phục. Những nỗ lực bảo tồn ấy cho thấy giá trị của St. Peter’s Church không chỉ nằm ở tuổi đời mà còn ở mối liên hệ giữa công trình với cộng đồng đã gìn giữ nó qua nhiều thế hệ.
Đối với du khách, St. Peter’s Church mang một vẻ đẹp khác với những nhà thờ chính tòa quy mô lớn ở trung tâm Toronto. Công trình tạo cảm giác gần gũi hơn với đời sống khu phố, cho thấy một khía cạnh khác của lịch sử thành phố: lịch sử được hình thành không chỉ bởi những công trình mang tầm biểu tượng mà còn bởi những giáo xứ gắn bó mật thiết với từng cộng đồng dân cư. Chính điều đó khiến St. Peter’s Church trở thành một điểm dừng thú vị trong hành trình khám phá những lớp kiến trúc và văn hóa lâu đời của Toronto.
5. Metropolitan United Church
Tọa lạc tại trung tâm Toronto, Metropolitan United Church là một trong những công trình tôn giáo lịch sử nổi bật của thành phố và là dấu ấn quan trọng của truyền thống Methodist rồi United Church tại Canada. Lịch sử của giáo đoàn bắt đầu từ năm 1818, khi Toronto còn mang tên York. Từ một nhà nguyện Methodist nhỏ trên King Street, cộng đồng phát triển nhanh chóng và lần lượt chuyển đến những địa điểm lớn hơn trước khi đặt chân đến vị trí hiện tại. Năm 1872, công trình Metropolitan Wesleyan Methodist Church được hoàn thành và trở thành một trong những nhà thờ lớn, ấn tượng nhất Toronto thời bấy giờ. Kiến trúc sư Henry Langley thiết kế công trình theo phong cách Neo-Gothic, với quy mô đủ lớn để phục vụ một giáo đoàn đông đảo.
Ngay từ khi ra đời, Metropolitan United Church đã gây ấn tượng bởi quy mô và vai trò văn hóa. Nhà thờ từng được mô tả như “nhà thờ chính tòa của Chủ nghĩa Giám lý” và có sức chứa rất lớn so với một cơ sở tôn giáo thông thường. Không gian được tổ chức với gian giữa, các lối đi bên, ban công và khu vực dành cho dàn hợp xướng. Mặt ngoài mang vẻ uy nghi của Neo-Gothic, trong khi bên trong được thiết kế để đáp ứng những hoạt động cộng đồng và âm nhạc quy mô lớn. Việc xây dựng một công trình như vậy phản ánh sự phát triển mạnh mẽ của Toronto trong nửa sau thế kỷ XIX, khi dân số tăng nhanh và các tổ chức tôn giáo trở thành một phần quan trọng của đời sống đô thị.
Một trong những đặc điểm khiến Metropolitan United Church đặc biệt nổi tiếng là hệ thống carillon. Năm 1922, 23 chiếc chuông đầu tiên được lắp đặt trên tháp, tạo thành carillon được điều chỉnh âm chuẩn đầu tiên tại Bắc Mỹ theo thông tin của nhà thờ. Sau đó, số lượng chuông tiếp tục được bổ sung vào các năm 1960 và 1971, nâng tổng số lên 54 chiếc như hiện nay. Những tiếng chuông ngân từ tháp cao đã trở thành âm thanh quen thuộc của khu vực Queen Street East, đặc biệt trước các buổi lễ Chủ nhật và trong những dịp đặc biệt. Với du khách yêu thích kiến trúc và âm nhạc, đây có thể xem là một trong những trải nghiệm thú vị nhất khi tìm hiểu về nhà thờ lịch sử Toronto.
Lịch sử Metropolitan United Church cũng từng trải qua một biến cố nghiêm trọng. Năm 1928, một trận hỏa hoạn gần như phá hủy toàn bộ nhà thờ; chỉ tháp chuông và một số phần kết cấu được cứu. Giáo đoàn tạm thời sử dụng Massey Hall trong thời gian cân nhắc tương lai của công trình, trước khi quyết định xây dựng lại nhà thờ trên nền cũ. Công trình mới mở cửa vào năm 1929 và tiếp tục giữ tinh thần Gothic của thiết kế ban đầu. Năm 1930, một cây đàn organ Casavant Frères đồ sộ được lắp đặt; ngày nay, nhà thờ cho biết cây đàn có khoảng 8.333 ống và được xem là đàn organ ống lớn nhất Canada.
Điều làm Metropolitan United Church trở nên đặc biệt trong bức tranh tôn giáo Toronto hiện đại là sự kết hợp giữa di sản và tinh thần cộng đồng. Từ một giáo đoàn Methodist của thế kỷ XIX, nhà thờ trở thành một phần của United Church of Canada sau cuộc hợp nhất năm 1925. Qua thời gian, Metropolitan tiếp tục tham gia các hoạt động hỗ trợ cộng đồng, phục vụ những người có hoàn cảnh khó khăn và xây dựng một không gian sinh hoạt mang tính cởi mở. Vì vậy, khi ghé thăm công trình này, du khách không chỉ chiêm ngưỡng một kiến trúc Neo-Gothic giàu giá trị lịch sử mà còn có thể cảm nhận cách một di sản lâu đời tiếp tục thích nghi với đời sống của một Toronto đa văn hóa và hiện đại.
6. Church of the Redeemer
Church of the Redeemer là một công trình Anh giáo gắn với lịch sử phát triển của khu vực Bloor và Avenue Road. Công trình hiện nay được xây dựng vào năm 1879, trong bối cảnh Toronto đang mở rộng nhanh chóng về phía bắc và những khu dân cư mới bắt đầu hình thành. Trước đó, một nhà thờ bằng gỗ từng được chuyển đến khu vực này và trở thành tiền thân của giáo đoàn. Chính quá trình hình thành từng bước ấy phản ánh đặc trưng của Toronto thế kỷ XIX: thành phố liên tục mở rộng, cộng đồng dân cư gia tăng và các thiết chế tôn giáo cũng phải thích nghi với những thay đổi của đô thị.
Nhà thờ hiện tại được thiết kế bởi các kiến trúc sư Smith và Gemmell, những người cũng tham gia thiết kế một số công trình tôn giáo và giáo dục đáng chú ý khác tại Toronto. Vẻ đẹp của công trình mang đậm tinh thần kiến trúc nhà thờ Anh giáo thế kỷ XIX, với hình khối trang nghiêm, vật liệu xây dựng tạo cảm giác bền vững và cách tổ chức không gian hướng đến sự tập trung vào khu vực thờ phụng. Không đồ sộ như một số nhà thờ chính tòa ở trung tâm, Church of the Redeemer gây ấn tượng bằng sự hài hòa với cảnh quan phố thị và lịch sử lâu đời của khu vực.
Lịch sử của nhà thờ cũng trải qua những giai đoạn khó khăn khi cộng đồng phải đối mặt với các vấn đề về tài chính và nhu cầu thích nghi với sự thay đổi của khu phố. Tuy nhiên, công trình vẫn được duy trì tại vị trí lịch sử và tiếp tục là một phần của đời sống cộng đồng. Chính khả năng tồn tại qua nhiều giai đoạn biến động đã làm tăng thêm giá trị của nhà thờ, bởi mỗi lớp thay đổi đều phản ánh một phần câu chuyện về quá trình Toronto chuyển mình từ thành phố thế kỷ XIX thành đô thị hiện đại.
Đối với du khách, Church of the Redeemer mang đến một trải nghiệm khá khác biệt so với việc chỉ ghé thăm những công trình nổi tiếng nhất ở khu trung tâm. Nơi đây gợi mở một Toronto có chiều sâu hơn, nơi lịch sử không chỉ nằm trong những quảng trường lớn hay các bảo tàng mà còn hiện diện qua những nhà thờ, khu phố và công trình cộng đồng đã âm thầm tồn tại qua nhiều thế hệ. Khi ánh sáng thay đổi trên những bức tường cổ và nhịp sống hiện đại vẫn tiếp tục bên ngoài, nhà thờ trở thành một khoảng lặng thú vị giữa thành phố luôn chuyển động.
7. Church of the Holy Trinity
Ẩn mình giữa những công trình hiện đại ngay phía sau khu vực Eaton Centre, Church of the Holy Trinity tạo nên một sự tương phản đầy thú vị giữa Toronto cổ kính và một trong những khu mua sắm sầm uất nhất thành phố. Công trình được hoàn thành vào năm 1847 theo thiết kế của kiến trúc sư Henry Bowyer Lane – người cũng thiết kế Little Trinity Anglican Church. Khi được xây dựng, khu vực này còn nằm ở rìa phía tây của Toronto, hoàn toàn khác với vị trí giữa trung tâm đô thị như ngày nay. Khu đất được John Simcoe Macaulay trao tặng cho nhà thờ, trong khi kinh phí xây dựng đến từ Mary Lambert Swale, một phụ nữ ở Yorkshire, Anh. Đặc biệt, bà đưa ra điều kiện rằng các chỗ ngồi trong nhà thờ phải được mở tự do, không thuộc quyền sở hữu hay cho thuê riêng, một điều khá khác biệt trong bối cảnh nhiều nhà thờ Anh giáo thời đó áp dụng hình thức thuê ghế.
Church of the Holy Trinity được thiết kế theo phong cách Gothic Revival giản dị nhưng giàu tính biểu tượng, với mặt bằng hình chữ thập, tường gạch và những chi tiết kiến trúc gợi nhớ các nhà thờ Trung cổ Châu Âu. Khi công trình hoàn thành, gạch được vận chuyển từ khu vực Don Valley, gỗ lấy từ những khu rừng xung quanh Toronto và đá phiến lợp mái được đưa đến Canada như hàng dằn trên các tàu buôn Anh. Những vật liệu tưởng như bình thường ấy lại phản ánh khá rõ điều kiện xây dựng Toronto vào giữa thế kỷ XIX, khi thành phố vẫn đang trong quá trình hình thành và nguồn vật liệu địa phương đóng vai trò quan trọng.
Điều khiến Church of the Holy Trinity đặc biệt còn nằm ở câu chuyện về sự tồn tại của công trình giữa làn sóng phát triển đô thị. Khi dự án Eaton Centre được đề xuất vào thế kỷ XX, nhà thờ từng đứng trước nguy cơ bị phá bỏ. Tuy nhiên, cộng đồng đã vận động mạnh mẽ để bảo vệ công trình, cuối cùng đạt được giải pháp giữ lại nhà thờ trong lòng khu đô thị mới. Vì vậy, khi đứng tại Trinity Square ngày nay, du khách có thể cảm nhận một trong những hình ảnh tiêu biểu nhất của Toronto: một nhà thờ hơn một thế kỷ tuổi vẫn hiện diện giữa những trung tâm thương mại, cao ốc và dòng người hiện đại.
8. Little Trinity Anglican Church
Nếu muốn tìm một trong những nhà thờ còn tồn tại lâu đời nhất của Toronto, Little Trinity Anglican Church (Nhà thờ Anh giáo Little Trinity) là điểm đến đặc biệt đáng chú ý. Giáo đoàn được thành lập năm 1842 để phục vụ cộng đồng lao động đang sinh sống ở phía đông thành phố. Công trình hiện nay bắt đầu được xây dựng năm 1843 và các buổi lễ đầu tiên được tổ chức vào tháng 2/1844. Theo Ontario Heritage Trust, đây là nhà thờ còn tồn tại lâu đời nhất tại Toronto. Vì phục vụ chủ yếu những người lao động không đủ khả năng chi trả tiền thuê ghế tại St. James, Little Trinity Anglican Church từng được biết đến với biệt danh “The Poor Man’s Church”.
Little Trinity Anglican Church là một ví dụ tiêu biểu của Gothic Revival thời kỳ đầu tại Toronto. Công trình sử dụng gạch đỏ kết hợp các chi tiết bằng đá và gạch màu sáng, tạo nên vẻ ngoài giản dị nhưng đầy nét duyên dáng. Tháp chuông cùng những đường nét nhấn mạnh chiều cao khiến nhà thờ mang dáng dấp của một nhà thờ Anh cổ thu nhỏ giữa khu Corktown. Đáng chú ý, nhiều người dân địa phương và các doanh nhân trong khu vực đã đóng góp tiền bạc, vật liệu và công sức để xây dựng nhà thờ, trong đó có William Gooderham và James Worts – những cái tên gắn liền với lịch sử công nghiệp và khu Distillery District của Toronto.
Little Trinity Anglican Church từng bị thiêu rụi phần lớn nội thất trong trận hỏa hoạn năm 1961, nhưng sau đó được phục hồi theo hình dáng ban đầu. Chính quá trình bảo tồn này giúp công trình tiếp tục giữ được diện mạo lịch sử và trở thành một trong những “viên ngọc kiến trúc” của Toronto. Ngày nay, nhà thờ nằm giữa một khu vực đô thị đang phát triển nhanh, nhưng những bức tường gạch cổ, tháp chuông và không gian sân vườn xung quanh vẫn tạo cảm giác bình yên, như một khoảng thời gian được giữ lại giữa lòng thành phố.
9. St. Andrew’s Presbyterian Church
Nằm tại khu vực King Street West và Simcoe Street, St. Andrew’s Presbyterian Church (Nhà thờ Trưởng lão St. Andrew) là một công trình quan trọng trong lịch sử Presbyterian của Toronto. Giáo đoàn được thành lập từ năm 1830, trong khi công trình hiện tại được hoàn thành vào năm 1876 theo thiết kế của kiến trúc sư William George Storm. Khác với nhiều nhà thờ Gothic Revival tại Toronto, St. Andrew’s Presbyterian Church nổi bật với phong cách Romanesque Revival, thể hiện qua những khối kiến trúc chắc khỏe, các mái vòm tròn và cảm giác vững chãi đặc trưng.
Lựa chọn Romanesque Revival khiến St. Andrew’s Presbyterian Church có diện mạo khá khác biệt giữa những công trình tôn giáo xung quanh khu trung tâm. Nếu Gothic thường nhấn mạnh chiều cao, những đường nét vươn lên và cảm giác thanh thoát, Romanesque lại tạo ấn tượng bằng khối tích mạnh mẽ, tường dày và những đường cong chắc chắn. Chính sự khác biệt này khiến St. Andrew’s trở thành một điểm dừng thú vị đối với du khách quan tâm đến lịch sử kiến trúc Toronto.
Trước khi công trình hiện tại ra đời, giáo đoàn St. Andrew’s từng sử dụng một nhà thờ khác được xây dựng từ năm 1830-1831 ở khu Church và Adelaide. Thành phố Toronto hiện vẫn lưu giữ tư liệu lịch sử về công trình này, cho thấy sự chuyển đổi kiến trúc và tôn giáo diễn ra mạnh mẽ trong thế kỷ XIX.
Ngày nay, St. Andrew’s Presbyterian Church nằm giữa một Toronto rất hiện đại, gần các khu tài chính, văn hóa và giải trí của trung tâm thành phố. Chính vị trí ấy làm nổi bật giá trị của công trình: nhà thờ không chỉ là một nơi thờ phụng mà còn là một dấu mốc kiến trúc giúp du khách hình dung Toronto đã thay đổi như thế nào trong gần hai thế kỷ.
10. St. Anne’s Anglican Church
St. Anne’s Anglican Church (Nhà thờ Anh giáo St. Anne) là một trong những nhà thờ đặc biệt nhất Toronto xét về giá trị nghệ thuật. Giáo xứ được thành lập từ năm 1862, nhưng công trình hiện tại được xây dựng vào năm 1907 theo phong cách Byzantine Revival – một lựa chọn khá độc đáo đối với một nhà thờ Anh giáo tại Canada. Không giống những nhà thờ Gothic với tháp nhọn và cửa sổ vươn cao, St. Anne’s Anglican Church gây ấn tượng bởi mái vòm, những đường cong mềm mại và bố cục mang ảnh hưởng của kiến trúc Byzantine.
Tuy nhiên, điều thực sự khiến St. Anne’s Anglican Church trở thành một báu vật của Toronto lại nằm bên trong. Năm 1923, nghệ sĩ J.E.H. MacDonald được mời thực hiện chương trình trang trí nội thất và ông đã quy tụ một nhóm nghệ sĩ trẻ đến từ Ontario College of Art. Trong số đó có J.E.H. MacDonald, Franklin Carmichael và Frederick Varley – ba thành viên sáng lập của Group of Seven, nhóm họa sĩ có ảnh hưởng đặc biệt đến lịch sử nghệ thuật Canada. Những bức tranh tường mang cảm hứng Byzantine được thực hiện trên các bề mặt kiến trúc, tạo nên sự kết hợp độc đáo giữa hội họa, điêu khắc và không gian tôn giáo.
St. Anne’s Anglican Church được công nhận là National Historic Site của Canada vào năm 1996, một sự ghi nhận cho giá trị đặc biệt của cả kiến trúc lẫn nghệ thuật bên trong. Đây cũng là nơi lưu giữ những tác phẩm tôn giáo được biết đến của các thành viên Group of Seven – một điều khiến công trình trở nên khác biệt so với phần lớn nhà thờ lịch sử khác ở Toronto.
Với du khách yêu nghệ thuật, St. Anne’s Anglican Church có thể được xem như một phòng trưng bày lịch sử đặc biệt, nơi tranh không nằm trên những bức tường bảo tàng mà hòa vào mái vòm, cột, trần và không gian phụng vụ. Chính sự kết hợp ấy biến chuyến tham quan nơi đây thành một trải nghiệm vừa mang tính kiến trúc, vừa nghệ thuật và lịch sử.
11. St. Basil’s Roman Catholic Church
Nằm trong khuôn viên St. Michael’s College thuộc Đại học Toronto, St. Basil’s Roman Catholic Church là một công trình Công giáo có mối liên hệ chặt chẽ với lịch sử giáo dục và trí thức của thành phố. Nhà thờ được xây dựng vào thế kỷ XIX để phục vụ cộng đồng Công giáo và sinh viên của St. Michael’s College, đồng thời phản ánh vai trò của tôn giáo trong hệ thống giáo dục đại học Toronto thời kỳ đầu.
Khác với những nhà thờ nằm giữa các khu thương mại đông đúc, St. Basil’s Roman Catholic Church tạo cảm giác yên tĩnh hơn nhờ vị trí trong khuôn viên đại học. Công trình mang vẻ đẹp Gothic Revival đặc trưng của kiến trúc tôn giáo thế kỷ XIX, với những đường nét thẳng đứng, cửa sổ cao và không gian nội thất được tổ chức theo tinh thần trang nghiêm. Sự kết hợp giữa nhà thờ, trường đại học và các công trình học thuật xung quanh tạo nên một quần thể có giá trị đặc biệt về lịch sử văn hóa.
Đến St. Basil’s Roman Catholic Church, du khách có thể cảm nhận rõ hơn mối quan hệ giữa tôn giáo và giáo dục trong lịch sử Toronto. Trong nhiều thập niên, nhà thờ không chỉ là nơi cầu nguyện mà còn là một phần của đời sống học thuật, nơi các thế hệ sinh viên và giáo sư Công giáo tìm thấy không gian sinh hoạt tinh thần ngay giữa môi trường đại học.
Ngày nay, St. Basil’s Roman Catholic Church vẫn hoạt động và tiếp tục là một phần của đời sống Đại học Toronto. Với vị trí gần các khu phố lịch sử quanh Bloor Street và University of Toronto, nhà thờ có thể dễ dàng kết hợp vào hành trình khám phá kiến trúc, bảo tàng và các không gian văn hóa của trung tâm thành phố.
12. St. Mary’s Roman Catholic Church
St. Mary’s Roman Catholic Church là một trong những công trình Công giáo lịch sử đáng chú ý ở Toronto, đồng thời phản ánh quá trình phát triển của các cộng đồng Công giáo tại khu vực phía tây trung tâm. Nhà thờ được hình thành trong bối cảnh dân số Toronto ngày càng tăng và các cộng đồng nhập cư cần những không gian tôn giáo phù hợp với đời sống của mình.
Giống nhiều nhà thờ cổ khác trong thành phố, St. Mary’s Roman Catholic Church không chỉ đơn thuần là một công trình kiến trúc mà còn gắn với lịch sử khu phố xung quanh. Qua nhiều thế hệ, nhà thờ trở thành nơi tổ chức các nghi lễ, gặp gỡ cộng đồng và duy trì truyền thống văn hóa. Những chi tiết kiến trúc, không gian nội thất và các yếu tố nghệ thuật tôn giáo được bảo tồn góp phần tạo nên vẻ đẹp trang nghiêm, trầm lắng.
Điểm hấp dẫn của St. Mary’s Roman Catholic Church đối với du khách nằm ở sự gần gũi. Không mang quy mô đồ sộ như những nhà thờ chính tòa lớn, công trình tạo cảm giác như một phần tự nhiên của khu phố lịch sử. Đây là kiểu địa điểm mà du khách có thể kết hợp với việc đi bộ khám phá các con phố cũ, những ngôi nhà di sản, cửa hàng độc lập và các không gian văn hóa lân cận để cảm nhận rõ hơn đời sống Toronto qua nhiều thời kỳ.
13. St. Thomas’s Anglican Church
Nằm gần khuôn viên Đại học Toronto, St. Thomas’s Anglican Church là một công trình có lịch sử lâu đời và gắn với đời sống Anh giáo cũng như cộng đồng học thuật của thành phố. Kiến trúc nhà thờ mang ảnh hưởng Gothic Revival, phong cách từng có sức ảnh hưởng mạnh mẽ đối với kiến trúc tôn giáo tại Toronto trong thế kỷ XIX.
Điểm hấp dẫn của St. Thomas’s Anglican Church nằm ở bầu không khí tương đối tĩnh lặng giữa một khu vực vốn rất sôi động. Những con phố quanh Đại học Toronto thường đông sinh viên, người đi bộ và du khách, nhưng bước vào không gian nhà thờ, nhịp sống dường như chậm lại. Ánh sáng dịu qua các cửa kính, những đường nét kiến trúc cổ và không gian nội thất trang nghiêm tạo nên cảm giác tách biệt khỏi sự náo nhiệt bên ngoài.
St. Thomas’s Anglican Church cũng cho thấy một đặc điểm thú vị của Toronto: các công trình tôn giáo lịch sử thường không đứng riêng lẻ mà nằm xen kẽ với trường đại học, thư viện, bảo tàng, khu dân cư và các công trình công cộng. Chính sự đan xen ấy tạo nên những khu phố có chiều sâu lịch sử đặc biệt, nơi du khách có thể khám phá nhiều lớp văn hóa chỉ trong một quãng đi bộ ngắn.
14. St. Stephen-In-The-Fields Anglican Church
St. Stephen-In-The-Fields Anglican Church là một trong những công trình tôn giáo lịch sử đáng chú ý của Toronto, đặc biệt bởi mối liên hệ với cộng đồng dân cư và những hoạt động xã hội. Tên gọi “In-The-Fields” gợi nhớ đến thời kỳ khu vực này còn nằm ngoài trung tâm đô thị phát triển, khi Toronto chưa mở rộng với mật độ cao như ngày nay.
Cũng như nhiều nhà thờ cổ khác, lịch sử St. Stephen-In-The-Fields Anglican Church phản ánh sự thay đổi của khu phố xung quanh. Khi thành phố mở rộng, những vùng đất từng được xem là ngoại vi dần trở thành khu vực đô thị đông đúc. Nhà thờ vì thế trở thành một nhân chứng đặc biệt cho quá trình Toronto biến đổi từ một thành phố thế kỷ XIX thành đô thị hiện đại.
Giá trị của công trình không chỉ nằm ở kiến trúc mà còn ở vai trò cộng đồng. Qua thời gian, nơi đây duy trì nhiều hoạt động hỗ trợ xã hội, tạo nên một hình ảnh khác về nhà thờ lịch sử: không chỉ là nơi lưu giữ quá khứ mà còn là một không gian tiếp tục phục vụ con người trong hiện tại.
Đối với hành trình khám phá Toronto bằng cách đi bộ, St. Stephen-In-The-Fields Anglican Church là một điểm dừng phù hợp để du khách cảm nhận sự giao thoa giữa kiến trúc cổ, đời sống khu phố và những câu chuyện xã hội của thành phố.
15. St. Luke’s United Church
St. Luke’s United Church là một công trình khác giúp mở rộng góc nhìn về di sản tôn giáo Toronto ngoài những nhà thờ chính tòa nổi tiếng. Lịch sử của công trình gắn với sự phát triển của các cộng đồng Kitô giáo Tin lành và quá trình thay đổi của các khu dân cư trong thành phố. Trong danh mục các nhà thờ lịch sử của Toronto, St. Luke’s United Church được ghi nhận cùng nhiều công trình tôn giáo lâu đời khác, cho thấy mạng lưới nhà thờ từng đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của đô thị.
Điểm đáng chú ý khi tìm hiểu những công trình như St. Luke’s United Church là chúng cho thấy lịch sử Toronto không chỉ được tạo nên bởi những nhà thờ có tháp chuông cao hay những công trình mang tầm biểu tượng. Đằng sau mỗi giáo xứ là một cộng đồng cư dân, những gia đình, người lao động, người nhập cư và nhiều thế hệ đã góp phần tạo nên đời sống xã hội của thành phố. Nhà thờ vì thế trở thành một phần của ký ức tập thể, nơi những câu chuyện về cộng đồng được lưu giữ song song với giá trị kiến trúc.
Ngày nay, giữa Toronto hiện đại, những công trình như St. Luke’s United Church góp phần tạo nên một bức tranh đa dạng về lịch sử tôn giáo của thành phố. Chúng giúp du khách hiểu rằng Toronto không được hình thành chỉ bởi những tòa nhà thương mại, trung tâm tài chính hay các khu phố hiện đại, mà còn bởi vô số cộng đồng đã cùng nhau xây dựng nên thành phố qua nhiều thế hệ.
Đi qua những nhà thờ cổ của Toronto cũng là một cách đặc biệt để khám phá lịch sử thành phố. Từ những công trình ra đời khi Toronto còn mang dáng dấp của một thị trấn nhỏ đến những nhà thờ được xây dựng khi đô thị bước vào giai đoạn phát triển mạnh mẽ, mỗi công trình đều phản ánh một lát cắt của lịch sử Canada: quá trình đô thị hóa, những làn sóng di cư, sự hình thành các cộng đồng tôn giáo, nghệ thuật kiến trúc và cả những biến cố như hỏa hoạn, dịch bệnh hay những thay đổi xã hội. Điều hấp dẫn nằm ở chỗ các công trình ấy không đứng tách biệt với thành phố mà vẫn hiện diện giữa những con phố sôi động, những tòa nhà hiện đại và các khu thương mại nhộn nhịp, tạo nên sự tương phản đầy cuốn hút giữa Toronto xưa và nay.
Với những du khách yêu thích kiến trúc, lịch sử và văn hóa, hành trình tìm về các nhà thờ cổ sẽ mang đến một góc nhìn khác về Toronto – trầm lắng hơn, tinh tế hơn và giàu chiều sâu hơn. Đó có thể là một buổi sáng bước qua những con phố lịch sử, ngắm tháp chuông vươn lên giữa đường chân trời, lặng người trước những ô kính màu hay đơn giản là đứng bên ngoài một công trình đã tồn tại qua hàng trăm năm để hình dung về thành phố của những thế hệ trước. Giữa một Toronto hiện đại và đa văn hóa, những nhà thờ cổ vẫn lặng lẽ giữ nhịp cho ký ức, để mỗi chuyến ghé thăm không chỉ là một hành trình tham quan mà còn là cuộc gặp gỡ với những câu chuyện đã tạo nên diện mạo thành phố ngày hôm nay.
Hãy book Tour Canada của Viet Viet Tourism để khám phá Toronto và cảm nhận vẻ đẹp giao hòa giữa lịch sử, kiến trúc, văn hóa cùng nhịp sống hiện đại của thành phố lớn nhất Canada!