Giữa lòng Ottawa, Bảo tàng Chiến tranh Canada mở ra hành trình khám phá lịch sử đầy biến động của “xứ sở lá phong”. Qua những hiện vật, phương tiện quân sự và câu chuyện về con người, nơi đây giúp du khách cảm nhận chân thực những dấu ấn chiến tranh và hiểu thêm về lịch sử Canada.
Tọa lạc bên bờ sông Ottawa, trong khu vực LeBreton Flats của thủ đô Ottawa, tỉnh Ontario, Bảo tàng Chiến tranh Canada (Canadian War Museum – CWM) không đơn thuần là nơi lưu giữ những hiện vật quân sự. Đây là một trong những điểm đến đặc biệt nhất dành cho những ai muốn tìm hiểu lịch sử Canada qua những cuộc chiến đã góp phần định hình đất nước, đồng thời cảm nhận sâu sắc những mất mát, hy sinh và khát vọng hòa bình của con người.
Với diện tích sàn khoảng 40.860m², CWM vừa là một trung tâm nghiên cứu, giáo dục về lịch sử quân sự, vừa là không gian tưởng niệm trang nghiêm. Bước qua những hành lang, phòng trưng bày và không gian kiến trúc độc đáo của bảo tàng, du khách có thể lần theo dòng thời gian từ những cuộc xung đột đầu tiên trên vùng đất Canada, các cuộc chiến giữa Anh và Pháp, Chiến tranh năm 1812, Chiến tranh Boer, hai cuộc Thế chiến, Chiến tranh Lạnh cho đến những hoạt động quân sự của Canada trong thời kỳ hiện đại.
Kho tàng của bảo tàng hiện quy tụ hơn 500.000 hiện vật liên quan đến lịch sử quân sự Canada, trong đó có hơn 13.000 tác phẩm nghệ thuật quân sự. Những bộ quân phục, huy chương, thư từ, tranh ảnh, vũ khí, phương tiện chiến đấu, xe tăng, pháo binh và máy bay không chỉ kể lại lịch sử bằng những con số hay niên đại, mà còn mở ra những câu chuyện rất con người phía sau mỗi cuộc chiến. Bên cạnh hệ thống triển lãm thường trực, bảo tàng còn thường xuyên tổ chức các triển lãm chuyên đề và triển lãm lưu động, giúp lịch sử quân sự Canada được tiếp cận dưới nhiều góc nhìn mới.
Ngày nay, CWM còn sở hữu thư viện, kho lưu trữ, Trung tâm Tài nguyên Lịch sử Quân sự, các phòng nghiên cứu và bảo quản hiện vật, phòng thí nghiệm phục chế, nhà hát, quán cafe cùng nhiều không gian phục vụ du khách. Đặc biệt, Nhà hát Barney Danson với 236 chỗ ngồi được đặt theo tên Barney Danson, người từng có nhiều đóng góp cho sự phát triển của Bảo tàng Chiến tranh Canada.
Lịch sử của CWM bắt đầu từ rất sớm. Mặc dù CWM chính thức được thành lập vào năm 1942, một phần bộ sưu tập của nơi đây có nguồn gốc từ một bảo tàng quân sự từng hoạt động từ năm 1880 đến năm 1896. Trong những thập niên tiếp theo, bộ sưu tập không ngừng được mở rộng và bảo tàng từng thuộc sự quản lý của Cục Lưu trữ Quốc gia Canada. Đến năm 1967, khi Tập đoàn Bảo tàng Quốc gia Canada được thành lập, CWM được chuyển sang cơ chế quản lý mới và cũng chuyển khỏi tòa nhà ban đầu.
Năm 1990, quyền quản lý tiếp tục được chuyển giao cho Tập đoàn Bảo tàng Văn minh Canada, sau này đổi tên thành “Tập đoàn Bảo tàng Lịch sử Canada”. Đến giữa thập niên 1990, nhu cầu mở rộng không gian trưng bày đã thúc đẩy kế hoạch xây dựng một bảo tàng hoàn toàn mới tại LeBreton Flats. Công trình do Moriyama & Teshima Architects phối hợp cùng Griffiths Rankin Cook Architects thiết kế và chính thức mở cửa đón công chúng vào năm 2005.
Ngay từ khi nhìn từ bên ngoài, CWM đã tạo nên một ấn tượng rất khác biệt. Nếu nhiều bảo tàng thường gây ấn tượng bằng những mặt tiền cổ điển hoặc vẻ đẹp nguy nga, CWM lại lựa chọn một ngôn ngữ kiến trúc mạnh mẽ, góc cạnh và có phần bất ổn. Ý tưởng chủ đạo của công trình là “tái sinh” – sự sống vươn lên từ những tàn tích của chiến tranh.
Các đường nét của tòa nhà được tạo hình như thể công trình đang trồi lên từ một vùng đất từng bị chiến tranh cày xới. Những bức tường nghiêng, các mặt phẳng bê tông gồ ghề và những góc cạnh bất thường gợi liên tưởng đến một “cảnh quan đầy sẹo”, nơi những dấu tích của quá khứ vẫn còn hiện hữu nhưng sự sống mới đang dần hình thành. Điểm cao nhất của công trình cao khoảng 24m so với mặt đất và hướng về phía Tòa nhà Quốc hội Canada cùng Tháp Hòa bình, tạo nên một mối liên hệ đầy ý nghĩa giữa ký ức chiến tranh và trung tâm chính trị của đất nước.
Một trong những điểm đặc biệt nhất của công trình là mái xanh rộng khoảng 20.500m². Không chỉ mang giá trị thẩm mỹ, mái xanh còn được thiết kế như một phần của câu chuyện về sự tái sinh. Những mảng cây xanh dường như đang mọc lên giữa các khối kiến trúc gợi nhớ đến những tàn tích, tạo cảm giác thiên nhiên đang từng bước phục hồi sau những biến động của lịch sử.
Mái xanh cũng đem lại nhiều lợi ích về môi trường, từ hỗ trợ quản lý nước mưa, giảm nhu cầu năng lượng cho đến góp phần cải thiện chất lượng không khí. Thiết kế của mái thay đổi theo hướng từ vùng ngoại ô đến trung tâm Ottawa: phần phía tây hòa mình với công viên và cảnh quan xung quanh, trong khi phần phía đông có những mặt phẳng bê tông nghiêng, mở ra những góc nhìn độc đáo về thành phố.
Một chi tiết kiến trúc rất thú vị mà du khách có thể dễ dàng bỏ qua nếu không chú ý nằm trên những bức tường gần đỉnh tòa nhà. Một chuỗi cửa sổ nhỏ được sắp xếp để tạo thành dòng chữ “Lest We Forget / N’oublions Jamais” – “Đừng để chúng ta quên” – bằng mã Morse. Thông điệp ngắn gọn ấy giống như một lời nhắc âm thầm nhưng mạnh mẽ rằng phía sau mỗi hiện vật là một câu chuyện, phía sau mỗi cuộc chiến là những con người và phía sau mỗi nền hòa bình là những mất mát không thể dễ dàng đo đếm.
Gần như toàn bộ mặt tiền phía Đông Nam của bảo tàng được bao phủ bằng kính. Nhờ đó, ánh sáng tự nhiên tràn vào không gian bên trong, đồng thời cho phép người đi bên ngoài có thể nhìn thấy một phần những hiện vật khổng lồ được trưng bày tại Phòng trưng bày LeBreton. Sự kết hợp giữa bê tông, kính, thép và đồng tạo nên một diện mạo vừa hiện đại, vừa gợi cảm giác về sức nặng của lịch sử.
Bên trong, bê tông tiếp tục là vật liệu chủ đạo. Những bức tường có phần nhô lên khỏi mặt đất, các sàn nhà được tạo độ dốc nhẹ và những đường nét không hoàn toàn cân bằng khiến du khách có cảm giác về sự bất ổn. Đây không phải là sự bất ổn được tạo ra để gây khó chịu, mà là một cách diễn đạt bằng kiến trúc về trạng thái của con người trong chiến tranh – nơi mọi thứ có thể thay đổi chỉ trong khoảnh khắc.
Tuy mang vẻ ngoài mạnh mẽ, bảo tàng vẫn được thiết kế chú trọng đến khả năng tiếp cận. Các phòng trưng bày đều có đường dốc và độ nghiêng phù hợp, giúp những người sử dụng xe lăn có thể tiếp cận các hiện vật và không gian triển lãm.
Không gian sảnh chính tiếp tục tạo ấn tượng bằng những dầm bê tông ứng lực và khoảng 596 tấn thép kết cấu được để lộ. Một số bức tường được tạo bề mặt giống những tấm ván gỗ thô, trong khi những bức tường khác gợi hình ảnh các khối đá lớn vừa được khai thác. Đồng – vật liệu từng được sử dụng trên mái của Thư viện Quốc hội – cũng xuất hiện trong một số khu vực của sảnh và Phòng trưng bày LeBreton.
Tuy nhiên, bên dưới vẻ đồ sộ của bê tông và thép, nội thất bảo tàng vẫn giữ được sự giản dị cần thiết. Không gian được tiết chế để du khách có thể chậm lại, quan sát, đọc những câu chuyện lịch sử và dành thời gian suy ngẫm. Một màn hình nghe nhìn cao khoảng 7m tại khu vực nối từ sảnh chính đến các phòng triển lãm cũng giúp giới thiệu khái quát về những nội dung đang chờ đón phía trước.
Điểm nhấn quan trọng nhất trong hành trình khám phá CWM chính là Phòng trưng bày Trải nghiệm Canada (Canadian Experience Galleries). Với diện tích khoảng 5.028m², hệ thống bốn phòng trưng bày này đưa du khách đi xuyên qua lịch sử quân sự Canada theo trình tự thời gian: Các cuộc chiến tranh đầu tiên ở Canada; Nam Phi và Thế chiến I; Thế chiến II; và Từ Chiến tranh Lạnh đến Hiện tại.
Điều làm nên sức hấp dẫn của hệ thống này là bảo tàng không chỉ kể lại chiến tranh bằng những trận đánh, tướng lĩnh hay vũ khí. Trọng tâm nằm ở trải nghiệm của người Canada – những người trực tiếp chiến đấu ngoài chiến trường và những người ở hậu phương. Chiến tranh được nhìn nhận như một phần của quá trình hình thành bản sắc quốc gia, tác động đến chính trị, xã hội, đời sống gia đình và cách người Canada nhìn nhận chính mình.
Bốn phòng trưng bày được xây dựng xoay quanh những chủ đề lớn như địa lý, sự tàn bạo, chính trị và sự sống còn. Những khái niệm này được giới thiệu ngay từ khu vực bên ngoài, giúp du khách bước vào triển lãm với một cách tiếp cận không chỉ mang tính quân sự mà còn mang tính xã hội và nhân văn.
Phòng trưng bày Các cuộc chiến tranh đầu tiên ở Canada đưa du khách trở về thời kỳ trước và sau khi Canada hình thành với tư cách một quốc gia liên bang. Nội dung bao quát những cuộc xung đột giữa các quốc gia và cộng đồng bản địa, các cuộc tranh chấp tại Tân Pháp và Bắc Mỹ thuộc Anh, cũng như những cuộc chiến và nổi dậy trong thế kỷ XIX.
Tại đây, yếu tố địa lý đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Sông, hồ và các tuyến đường thủy không chỉ là cảnh quan mà còn từng quyết định cách con người di chuyển, giao thương và tiến hành chiến tranh. Những cuộc xung đột được đề cập bao gồm Chiến tranh Hải ly, các cuộc đối đầu Anh – Pháp dẫn đến Chiến tranh Bảy năm, Chiến tranh Cách mạng Mỹ, Chiến tranh năm 1812 và Cuộc nổi dậy Tây Bắc.
Tiếp nối dòng thời gian là Phòng trưng bày Nam Phi và Thế chiến I, nơi kể về sự tham gia của Canada trong Chiến tranh Boer thứ hai và Thế chiến I. Không gian được thiết kế gợi nhớ Canada vào thời kỳ Nữ hoàng Victoria tổ chức Đại lễ Kim cương năm 1897, qua đó tái hiện bầu không khí nhiệt tình đế quốc từng tồn tại trong xã hội lúc bấy giờ.
Nhưng đằng sau những hình ảnh về lòng yêu nước và tinh thần đế quốc là những câu chuyện rất đời thường. Một phần triển lãm được mở rộng vào năm 2015 để tập trung vào đời sống hậu phương trong Thế chiến I, trong đó có Cuộc khủng hoảng nghĩa vụ quân sự năm 1917, phong trào đấu tranh giành quyền bầu cử của phụ nữ và những câu chuyện cá nhân của những người sống trong thời kỳ chiến tranh.
Đến Phòng trưng bày Thế chiến II, du khách bước vào một trong những giai đoạn quan trọng nhất của lịch sử thế giới và lịch sử Canada. Triển lãm giới thiệu nguyên nhân dẫn đến chiến tranh, sự tham gia của Canada tại nhiều mặt trận và những biến động sâu sắc mà cuộc chiến gây ra đối với xã hội.
Một phần đáng chú ý tập trung vào Trận Đại Tây Dương, Kế hoạch Huấn luyện Không quân Khối Thịnh vượng chung Anh, chiến trường Châu Âu, hoạt động ở hậu phương và việc giam giữ người Canada gốc Nhật. Bảo tàng cũng dành không gian cho sự tham gia của Canada tại chiến trường Châu Á – Thái Bình Dương và thảm họa Holocaust.
Một trong những hiện vật thu hút sự chú ý đặc biệt tại đây là chiếc Mercedes-Benz 770K từng thuộc về Adolf Hitler, được giới thiệu trong triển lãm với tên gọi “Xe của Hitler: Biểu tượng của Ác quỷ”. Bảo tàng mua chiếc xe vào năm 1970 với giả định ban đầu rằng nó từng thuộc về Hermann Göring. Tuy nhiên, một báo cáo nghiên cứu công bố năm 1982 xác định chiếc xe từng thuộc về Hitler.
Bên cạnh đó còn có xe tăng M4 Sherman Forceful III, được dành để tưởng niệm những thành viên của Đội Cận vệ Chân của Toàn quyền đã hy sinh trong Thế chiến II, cùng nhiều hiện vật liên quan đến những cá nhân và đơn vị Canada từng tham chiến. Một tấm bia tưởng niệm Đại úy Thomas G. Fuller thuộc Lực lượng Dự bị Tình nguyện Hải quân Hoàng gia Canada cũng được trưng bày tại đây.
Phòng trưng bày cuối cùng, Từ Chiến tranh Lạnh đến Hiện tại, đưa câu chuyện đến thời đại gần hơn với chúng ta. Không gian tái hiện bầu không khí căng thẳng của Chiến tranh Lạnh, mối đe dọa chiến tranh hạt nhân và vai trò của Canada trong bối cảnh địa chính trị mới.
Sau đó, triển lãm tiếp tục mở rộng đến những cuộc xung đột hậu Chiến tranh Lạnh có sự tham gia của các thành viên Lực lượng Vũ trang Canada. Phần kết không đưa ra một câu trả lời đơn giản về chiến tranh, mà để du khách đối diện với những câu hỏi khó về hòa bình, ký ức và cái giá mà con người phải trả cho xung đột. Một không gian tương tác cho phép mỗi người để lại suy nghĩ của mình về chiến tranh và tưởng niệm, biến trải nghiệm tham quan thành một cuộc đối thoại cá nhân với lịch sử.
Nếu Phòng trưng bày Trải nghiệm Canada kể chuyện bằng dòng thời gian thì Phòng trưng bày LeBreton – Bộ sưu tập Công nghệ Quân sự lại gây ấn tượng bằng quy mô của những hiện vật. Đây là một không gian mở nằm dọc phía đông của bảo tàng, với những bức tường kính lớn đón ánh sáng tự nhiên.
Tại đây, du khách có thể tận mắt nhìn thấy nhiều phương tiện và thiết bị quân sự có kích thước thực, được sắp xếp theo các nhóm như phương tiện trên bộ, trên không, trên biển, pháo binh dã chiến, xe chiến đấu bọc thép, pháo, súng cối và xe tăng.
Một số hiện vật nổi bật có thể kể đến máy bay McDonnell CF-101 Voodoo, các khẩu pháo từ thế kỷ XIX, xe tăng và nhiều phương tiện quân sự từng được sử dụng trong Thế chiến II và thời kỳ Chiến tranh Lạnh. Những phương tiện này phần lớn đã được phục hồi, làm sạch và bảo quản trước khi đưa vào trưng bày.
Với những vị khách yêu thích lịch sử quân sự, đây có lẽ là một trong những khu vực thú vị nhất, bởi thay vì chỉ nhìn thấy hình ảnh hoặc mô hình, họ có thể đứng trước những cỗ máy từng thực sự xuất hiện trên chiến trường và hình dung rõ hơn về quy mô, kỹ thuật cũng như sức mạnh của chiến tranh hiện đại.
Rời khỏi những phương tiện chiến đấu đồ sộ, du khách sẽ bước vào một không gian hoàn toàn khác tại Hội trường Tưởng niệm (Memorial Hall). Nằm ngay trong sảnh bảo tàng, đây là nơi dành cho sự tĩnh lặng, tưởng nhớ và suy ngẫm.
Lối vào được thiết kế nghiêng nhẹ và tạo cảm giác hẹp dần, trong khi những bức tường ốp đồng chỉ được chiếu sáng bởi hệ thống đèn tối giản. Không gian này cũng được bố trí thẳng hàng với Tháp Hòa bình của Tòa nhà Quốc hội Canada, tạo nên một trục kiến trúc đầy tính biểu tượng.
Bên trong Hội trường Tưởng niệm gần như không có sự hiện diện của nhiều hiện vật. Thay vào đó, toàn bộ không gian tập trung vào một hiện vật duy nhất: bia mộ nguyên bản của người lính cuối cùng được an táng lại tại Lăng mộ Chiến sĩ Vô danh của Canada.
Điểm đặc biệt nhất nằm ở cách ánh sáng được sử dụng. Ánh sáng tự nhiên đi qua ô cửa duy nhất của hội trường và mỗi năm một lần, vào ngày 11 tháng 11 lúc 11 giờ sáng, ánh sáng ấy chiếu trực tiếp lên bia mộ – đúng thời điểm thỏa thuận đình chiến kết thúc Thế chiến I có hiệu lực.
Khoảnh khắc ấy biến kiến trúc thành một chiếc đồng hồ của ký ức. Không cần những lời thuyết minh dài dòng, ánh sáng tự nhiên cũng đủ để nhắc nhở du khách về sự kết thúc của một cuộc chiến và những con người đã không thể trở về.
Ở điểm cao nhất của bảo tàng là Hội trường Tái sinh (Regeneration Hall), một không gian mang tinh thần hoàn toàn khác. Nếu những khu vực phía dưới đưa du khách đối diện với sự tàn khốc và mất mát, Hội trường Tái sinh lại tượng trưng cho hy vọng về một ngày mai tốt đẹp hơn.
Những bức tường nghiêng gợi liên tưởng đến kiến trúc trên Đồi Quốc hội, trong khi Tháp Hòa bình có thể nhìn thấy qua mặt kính phía đông. Không gian trưng bày một số tác phẩm nghệ thuật đáng chú ý, trong đó có các mô hình nguyên bản phục vụ quá trình thiết kế Đài tưởng niệm Quốc gia Vimy và tác phẩm Hy Sinh của Charles Sims.
Đây cũng là một trong những nơi thể hiện rõ nhất triết lý kiến trúc của toàn bộ bảo tàng: chiến tranh để lại những vết thương, nhưng con người luôn tìm cách đứng dậy, tưởng nhớ quá khứ và xây dựng tương lai.
Một điểm dừng chân giàu ý nghĩa khác là Hội trường Danh dự của Quân đoàn Hoàng gia Canada (Royal Canadian Legion Hall of Honour). Với diện tích khoảng 200m² và hình dáng bầu dục, không gian này kể lại cách người Canada tưởng niệm và tôn vinh những người đã phục vụ đất nước qua nhiều thời kỳ lịch sử.
Ở trung tâm hội trường là mô hình thạch cao nguyên bản từng được đệ trình và sau đó được lựa chọn trong cuộc thi thiết kế Đài tưởng niệm Chiến tranh Quốc gia. Xung quanh là những tủ trưng bày cao từ sàn đến trần, lưu giữ hàng loạt giấy chứng nhận phục vụ, thư từ, huy chương, mô hình, tranh vẽ, ảnh, danh sách tưởng niệm, album và những kỷ vật cá nhân.
Các hiện vật được sắp xếp theo trình tự thời gian, bắt đầu từ lịch sử của các cộng đồng bản địa, Tân Pháp, Bắc Mỹ thuộc Anh rồi đến Canada thời liên bang. Tuy nhiên, phần lớn không gian tập trung vào thế kỷ XX – giai đoạn mà Canada trải qua những cuộc chiến quy mô lớn và chứng kiến sự thay đổi sâu sắc trong cách xã hội tưởng nhớ những người đã hy sinh.
Điểm đáng quý của Hội trường Danh dự là lịch sử ở đây không chỉ được kể bằng những sự kiện lớn. Mỗi huy chương, lá thư, bức ảnh hay món đồ cá nhân đều gắn với một con người cụ thể. Chính những câu chuyện nhỏ ấy khiến lịch sử trở nên gần gũi hơn, giúp du khách hiểu rằng phía sau những con số về thương vong và những cái tên trên các đài tưởng niệm luôn là những gia đình, những ước mơ và những cuộc đời đã bị chiến tranh làm thay đổi.
Bảo tàng Chiến tranh Canada vì thế có thể được xem như một “cung điện ký ức” của đất nước. Đây không phải là nơi ca ngợi chiến tranh, mà là nơi giúp con người hiểu chiến tranh đã tác động như thế nào đến một quốc gia, một xã hội và từng cá nhân.
Từ những cỗ xe tăng khổng lồ đến một lá thư cũ, từ những bức tường bê tông góc cạnh đến tia nắng chiếu lên bia mộ vào đúng 11 giờ ngày 11 tháng 11, mỗi chi tiết tại CWM đều góp phần kể một câu chuyện. Đó có thể là câu chuyện về lòng can đảm, sự hy sinh, nỗi đau, tinh thần phục hồi hoặc đơn giản là khát vọng được sống trong hòa bình.
Với du khách đến Ottawa, CWM là điểm đến đặc biệt dành cho những ai muốn khám phá Canada vượt ra ngoài những khung cảnh đẹp của thủ đô. Nơi đây cho thấy một Canada khác – một Canada được hình thành không chỉ bởi những thành phố hiện đại, thiên nhiên rộng lớn hay các biểu tượng chính trị, mà còn bởi ký ức về những thời kỳ thử thách.
Và có lẽ, điều khiến chuyến tham quan nơi đây trở nên đáng nhớ nhất chính là cảm giác khi bước ra khỏi bảo tàng: lịch sử dường như không còn nằm yên trong những tủ kính hay trang sách, mà trở thành một lời nhắc nhở sống động rằng hòa bình luôn có một cái giá, và ký ức chính là cách con người gìn giữ giá trị của hòa bình ấy.
Rời CWM, du khách không chỉ mang theo những hình ảnh về xe tăng, máy bay, huy chương hay những hiện vật đã đi qua năm tháng, mà còn mang theo một cảm nhận sâu sắc hơn về lịch sử và con người Canada. Giữa lòng Ottawa hiện đại, nơi những công trình kiến trúc, công viên và dòng sông Ottawa tạo nên vẻ thanh bình, bảo tàng giống như một khoảng lặng để mỗi người chậm lại, lắng nghe những câu chuyện của quá khứ và trân trọng hơn giá trị của cuộc sống hôm nay.
Có những nơi chúng ta đến để ngắm cảnh, có những nơi để vui chơi, nhưng cũng có những nơi khiến ta suy ngẫm. CWM chính là một điểm đến như thế – nơi lịch sử không nằm yên trong những trang sách mà hiện diện qua từng hiện vật, từng bức tường, từng tia nắng và những câu chuyện về những con người đã góp phần viết nên lịch sử của một quốc gia. Để rồi khi bước ra ngoài, giữa không gian yên bình của Ottawa, du khách càng cảm nhận rõ hơn rằng hòa bình quý giá đến nhường nào.
Nếu có dịp đặt chân đến thủ đô Ottawa, đừng bỏ qua hành trình khám phá Bảo tàng Chiến tranh Canada để nhìn thấy một Canada sâu lắng, giàu chiều sâu lịch sử và đầy sức sống. Hãy để mỗi điểm đến trên hành trình Canada không chỉ là một bức ảnh đẹp, mà còn là một câu chuyện đáng nhớ. Hãy book Tour Canada của Viet Viet Tourism để bắt đầu hành trình khám phá “xứ sở lá phong”, từ những thành phố hiện đại, thiên nhiên hùng vĩ đến những di sản lịch sử giàu ý nghĩa!